پایگاه خبری پیام آفتاب 7 اسد 1399 ساعت 10:54 http://www.payam-aftab.com/fa/doc/news/93554/سبک-زندگی-خانوادگی-امام-باقر-ع -------------------------------------------------- عنوان : سبک زندگی خانوادگی امام باقر (ع) محسن درودگر -------------------------------------------------- با آنکه دولت‌ها و حکومت‌های وقت به عنوان غاصبان حقوق امام و امت اجازه نمی‌دادند امامان معصوم (ع) مسئولیت الهی خلافت ظاهری را به عهده بگیرند، اما آنان به حکم ولایت و خلافت باطنی، مسئولیت خود را در قبال بشریت به هر شکلی بوده انجام می‌دادند. از مهم‌ترین وظایف ایشان شاید تعلیم و تزکیه بود که امام باقر (ع) به خوبی از عهده این مسئولیت برآمده است. مطلب حاضراشاره‌ای است گذرا به جلوه‌هایی از سبک زندگی آن حضرت در بعد اجتماعی و خانوادگی که باید سرمشق تمام دوستداران فضیلت و کمال قرار گیرد. متن : با آنکه دولت ها و حکومت های وقت به عنوان غاصبان حقوق امام و امت اجازه نمی دادند امامان معصوم (ع) مسئولیت الهی خلافت ظاهری را به عهده بگیرند، اما آنان به حکم ولایت و خلافت باطنی، مسئولیت خود را در قبال بشریت به هر شکلی بوده انجام می دادند. از مهم ترین وظایف ایشان شاید تعلیم و تزکیه بود که امام باقر (ع) به خوبی از عهده این مسئولیت برآمده است. مطلب حاضراشاره ای است گذرا به جلوه هایی از سبک زندگی آن حضرت در بعد اجتماعی و خانوادگی که باید سرمشق تمام دوستداران فضیلت و کمال قرار گیرد. ۱. حکمت بخشی و علم گستری امام باقر (ع) در میان امامان (ع) اولین کسی است که فرصت یافت تا علوم و معارف اسلامی را به شکلی کامل تبیین کند. البته پیامبر (ص) از پیش این بشارت را به امت داده بود که پس از غصب خلافت و گذر امت از پرتگاه سقوط ابدی، زمینه برای بازگشت و بهره گیری از معارف امامان معصوم (ع) فراهم خواهد شد و علوم و معارف در اختیار امت اسلام قرار خواهد گرفت. جابِرِ بْنِ عَبْدِالله الاْنَصْارِی می گوید: قالَ لی رَسُولُ الله: یُوشَکُ أَنْ تَبْقی حَتی یتَلْقی وَلَدا لی مِنَ الْحُسَیْنِ یُقالُ لَهُ مُحَمَّدٌ، یَبْقَرُ الْعِلْمَ بَقْرا فَاِذا لَقیتَهُ فَاقْرَئْهُ مِنّی السَّلامَ؛ جابر بن عبداللّه انصاری می گوید: پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) به من فرمود: انتظار می رود تو بمانی تا ملاقات کنی فرزند مرا از نسل حسین (ع) که به او محمد می گویند. او علم را به گونه ای شگفت می شکافد. وقتی او را دیدی سلام مرا به او برسان. (احقاق الحق، ج ۱۲، ص ۱۵۷) ۲. ادب همسفری انسان باید در اجتماع به گونه ای معاشرت داشته باشد که بهترین و برترین های اخلاقی را به نمایش گذارد. توجه به لطایف و ظرافت های اخلاقی که از آن به آداب تعبیر می شود، کمک می کند تا بهترین نوع برخورد و رفتار اجتماعی را داشته باشیم. در آیات و روایات به آداب اجتماعی توجه ویژه مبذول شده است. از آنجا که برای هر کاری و رفتاری آدابی است شناخت آنها و انجام درست می تواند به بهبود رفتار اجتماعی و معاشرت نیکو کمک شایانی کند. در اینجا به عنوان نمونه یکی از آداب اجتماعی درسفر را در سیره امام باقر (ع) یادآور می شویم. أبی عُبَیْدَهً الْحَذّاءِ از یاران امام باقر (ع) می گوید: زامَلْتُ مَعَ أَبی جَعْفَرٍ، فَکانَ إذا نَزَلَ یُریدُ حاجَةً ثُمَّ رَکِبَ فَصافَحَنی. قالَ فَقُلْتُ: کَأَنَّکَ تَری فی هذا شَیْئا، قال: نَعَمْ اِنَّ الْمُـؤْمِنَ اِذا صافَحَ الْمُؤْمِنَ تَفَرَّقا مِنْ غَیْرِ ذَنْبٍ؛ با امام باقر (ع) در راهی همسفر و همراه بودم. هرگاه آن حضرت نیازی داشت و پیاده می شد، به هنگام سوار شدن با من دست می داد. گفتم گویا در این دست دادن چیزی [از فضیلت] سراغ داری؟ فرمود: آری، چون مؤمنی با مؤمنی دست دهد، بدون گناه از همدیگر جدا می شوند وخدا گناه هردو را می بخشد. (مشکاهً الانوار، ص ۲۰۳) از این روایت نکاتی دیگر نیز به دست می آید. می دانیم که از آداب معاشرت در اسلام، مصافحه و دست دادن هنگام ملاقات است و این کار، صمیمیت و محبّت می آورد. اینکه امام حتّی بعد از پیاده شدن و سوار شدن دوباره، دست می داد، تأکید بر این کار را می رساند. ۳. بخشش گسترده بخشش و انفاق و احسان از سیره های نیک امامان (ع) است. با آنکه گاه برخی از بخشش افراد سوءاستفاده می کنند و همواره دست طلب دراز می کنند یا گاه بیش از اندازه طلب دارند، با این همه حلم و بردباری از منش های معصومان (ع) است. از این رو، هرگز از خواسته های زیاد و تکرار طلب از سوی افراد خسته و ملول نمی شوند. سُلَیْمانَ بْنَ قُرْم یکی از اصحاب امام باقر (ع) دربارهٔ بخشش گسترده آن حضرت می گوید: کانَ لا یَمِلُّ مِنْ صِلَةِ اِخْوانِهِ وَ قاصِدیهِ وَ مُؤَمِّلیهِ وَ راجیهِ؛ او هرگز از نیکی به برادرانش و آنان که به او روی می آوردند یا کسانی که به او امید می بستند و از او انتظار نیکی داشتند، خسته و ملول نمی شد. (بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۲۸۸) بخشش به خویشان در درجه اول اهمیت است. این بخشش دراشکال مختلف خودش را نشان می داد. از نظر آن حضرت (ع) هر نعمتی که در اختیار است برای رشد و تعالی انسان است نه آنکه وبال گردن انسان شود. به سخن دیگر، ارزش ثروت و مُکنت دنیا به آن است که در راه خیر و نیک مصرف شود. بعضی ها در آزمون مالی مردود می شوند و مال دنیا وبال گردنشان می شود و باید حساب پس بدهند. ایشان در بخشندگی چنان بود که حتی کنیز ایشان سخن به اعتراض می گشاید. سلمی کنیز امام باقرمی گوید: کانَ یَدْخُلُ عَلَیْهِ اِخْوانُهُ فَلا یَخْرُجُونَ مِنْ عِنْدِهِ حَتّی یُطْعِمَهُمُ الطَّعامَ الطَّیِّبَ وَ یَکْسُوهُمُ الثِّیابَ الْحَسَنَهً وَ یَهِبُ لَهُمُ الدَّراهِمَ فَاَقُولُ لَهُ فی ذلِکَ لِیُقِلَّ مِنْهُ فَیَقُولُ: یا سَـلْمی ما حَسَنَـهً الدُّنْـیا اِلاّ صِلَهً الاْءخْوانِ وَ الْمَعارِفَ؛ برادران آن حضرت نزد او می آمدند و از محضرش خارج نمی شدند مگر اینکه آنان را غذای گوارا می خورانید و لباسهای نیکو می پوشانید و بدانان درهم های نقره می بخشید. در این باره با او سخن گفتم تا از این رفتار خویش بکاهد، ولی او می فرمود: ای سلمی! خوبی دنیا جز نیکی با برادران و آشنایان چیزی نیست. (بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۲۹۰، روایت ۱۵) این بخشندگی در حالی بود که ایشان کمترین درآمد ولی بیشترین بخشش را داشتند. امام صادق (ع) می فرماید: کانَ أَبی أَقَلَّ أَهْلِ بَیْتِهِ مالاً وَاَعْظَمَهُمْ مَؤُنَةً وَکانَ یَتَصَـدَّقُ کُلَّ جُمُـعَةٍ بِدینارٍ؛ پدرم در میان خویشانش از همه ثروتش اندکتر ولی هزینه اش (بخشش او) بیشتر بود. او هر روز جمعه یک دینار طلا صدقه می داد. (بحارالانوار، ج ۸۹، ص ۳۵۰، روایت ۲۸) این بخشندگی امام (ع) نسبت به همگان بود؛ چنان که در روایت است: کانَ ظاهِرَ الْجُودِ فی الْخاصَّهً وَالْعامَّهً مَشْهُورَ الْکَرَمِ فی الْکافَّهً مَعْروفا بِالْفَضْلِ وَالاْحْسانِ مَعَ کَثْرهً عِیالِهِ وَ تَوَسُّطِ حالِهِ؛ بخشندگی او (امام باقر علیه السلام) به نزدیکان و عموم آشکار بود و سخاوتش مشهور آفاق و احسان و نیکی او معروف همگان، با اینکه نان خور بسیار داشت و وضعیت (اقتصادی) او متوسط بود. (الارشاد، ص ۱۶۴) آن حضرت (ع) با روی خوش با مردم مواجه شده و بخشندگی می کرد و به قول معروف به گونه ای عمل نمی کرد که آدمی عطایش را به لقایش ببخشد. در منش آن حضرت آمده است که ایشان راستگویی وخوشرویی وبخشندگی را با هم گرد آورده بود: کانَ الباقِرُ اَصْدَقَ النّاسِ لَهْجَهً وَاَحْسَنَهُمْ بَهْجَهً وَاَبْذَلَهُمْ مُهْجَهً؛ امام باقر (ع) راستگوترین مردم و زیباترین آنان و بخشنده ترین افراد بود. (المناقب، ج ۴، ص ۲۰۸) شکی نیست که صداقت در گفتار، برخورد نیکو و چهره بشّاش و اهل جود و بخشش بودن از فضایل اخلاقی است که اگر کسی داشته باشد، نزد خدا و خلق خدا محبوب می شودهمین خوشرویی موجب می شود تا به نیازمندان احترام گزارد و آنان را بسیار مبارک بشمارد. چنان که در روایت است: کانَ لایُسْمَعُ مِنْ دارِهِ یا سائِلُ بُورِکَ فیکَ وَ لا یا سائِلُ خُذْ هذا وَ کانَ یَقُولُ: سَمُّوهُمْ بِاَحْسَنِ أَسْمائِهِمْ؛ هیچگاه از خانه امام باقر (ع) شنیده نشد که به فقیر گفته شود: ای فقیر! خدایت برکت دهد یا گفته شود: ای فقیر این را بگیر، بلکه امام همواره می فرمود: فقرا را با بهترین اسمهایشان صدا بزنید. (کشف الغمهً، ج ۲، ص ۳۶۳)؛ زیرا در قرآن کریم سفارش شده است: فَامّا السّائلَ فَلا تَنْهَر؛ سائل را مران. وقتی سائل و نیازمندی به در خانه می آید، باید به قصد قربت و برای خدا به او کمک کرد و از تحقیر و بی ادبی اجتناب ورزید. نحوه خطاب انسان به سائل، ممکن است سبک و تحقیرآمیز باشد. باید او را با نام نیک صدا کرد. دربارهٔ شیوه صدقه دادن آن حضرت (ع)، فرزندش امام صادق (ع) می فرماید: کانَ أبی اِذا تَصَدَّقَ بِشَی ءٍ وَضَعَهُ فی یَدِ السّائِلِ ثُمَّ ارْتَجَعَهُ مِنْهُ فَقَبَّلَهُ وَ شَّمَهُ ثُمَّ رَدَّهُ فی یَدِ السّائِلِ وَ ذلِکَ اِنَّها تَقَعُ فی یَدِاللّهِ قَبْلَ اَنْ تَقَعَ فی یَدِ السّائِلِ؛ پدرم چون صدقه ای می داد آن را در دست فقیر می گذاشت. سپس آن را باز پس گرفته می بوسید و می بویید و به فقیر برمی گرداند، چرا که صدقه قبل از آنکه به دست فقیر برسد در دست خداوند قرار می گیرد. (وسائل الشیعهً، ج ۶، ص ۳۰۳، روایت ۵.) گفتنی است طبق روایات متعدد که ارزش و فضیلت صدقه را بیان می کند، صدقه قبل از آنکه در دست فقیر قرار گیرد در دست خدا قرار می گیرد و برکت پیدا می کند. این اهمیّت احسان و صدقه را می رساند و عمل امام باقر (ع) نیز با توجّه به این نکته است. البته ایشان برخی مناسبت ها را برای برخی از کارهای مهم از جمله بخشش و احسان انتخاب می کرد و مثلاً احسان در روز عرفه برای ایشان بسیار مهم بود. چنان که در روایت است: وَ کانَ أَبُوجَعْفَرٍاِذا کانَ یَوْمُ عَرَفَةَ لَمْ یَـرُدَّ سائِلاً؛ امام باقر (ع) در روز عرفه هیچ فقیری را (دست خالی)بازنمی گرداند. (من لایحضره الفقیه، ج ۲، ص ۲۱۱، روایت ۲۱۸۳.)؛ زیرا عرفه روز مغفرت الهی است و در روایات است که خداوند، رحمت گسترده اش را شامل حال بندگان می کند و هیچ حاجتمندی را محروم نمی سازد. با این حساب، ما هم روز عرفه خوب است هیچ سائلی را از پیش خود محروم برنگردانیم. سیره خانوادگی امام باقر (ع) در بعد اجتماعی مباحث سبک زندگی خانوادگی از تقدم بیشتری برخوردار است؛ زیرا مهم ترین جلوه فضایل و منش افراد را می بایست در کنش و واکنش انسان ها در خانواده جست. در اینجا به برخی از سیره و سبک زندگی آن حضرت (ع) در خانواده اشاره می شود. ۱. امربه معروف وتربیت درخانواده ایشان به حکم آیات قرآن از جمله آیه ۶ سوره تحریم بر آن بود تا خود و خانواده اش را از غضب الهی و جلوه های آن در دوزخ و قیامت حفظ کند. این گونه است که اصل تربیت خانواده را بر امور دیگر مقدم می داشت. امام صادق (ع) دربارهٔ روش تربیتی پدرش فرموده است: کانَ یَجْمَعُنا فَیَأْمُرُنا بِالذِّکْرِ حَتّی تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَ یَأْمُرُ بِالْقِراءَهً مَنْ کانَ یَقْرَأُ مِنّا وَ مَنْ کانَ لا یَقْرَأُ مِنّا أَمَرَهً بِالذِّکْرِ؛ پدرم امام باقر ما را گرد می آورد و از ما می خواست تا طلوع آفتاب ذکر خدا بگوییم، آنان که از ما توان قرائت قرآن داشتند، فرمان می داد تا قرآن بخوانند و آنان را که توان خواندن قرآن نداشتند می فرمود تا ذکر الهی بگویند. (وسائل الشیعهً، ج ۴، ص ۱۱۸۵، روایت ۱.) در آیات و روایات آمده که خواندن دعا و ذکر پس از نمازهای واجب که به عنوان تعقیبات نماز مطرح است، بسیار پسندیده است و خداوند هم دوست دارد وقتی بنده اش فرمان او را اطاعت کرد و نماز خواند، از خدا چیزی بخواهد تا عطا کند. مستحب است بعد از نماز صبح تا طلوع خورشید، انسان به دعا و تعقیبات و تلاوت قرآن مشغول باشد. ۲. همراهی با خدمتکاران امام صادق (ع) فرمود: در نامه رسول خدا (ص) آمده است: چون بردگان خود را به کاری می گمارید که مشکل است، خود نیز با آنها بدان کار مشغول شوید. سپس فرمود: پدرم (امام باقرع) به بردگان فرمانی می داد سپس می فرمود: سرجای خود بایستید، سپس می آمد و در آن کار دقت می کرد. اگر کار مشکلی بود خودش می فرمود: بسم اللّه و همراه آنان مشغول کار می شد و اگر کار سبکی بود، از آنان کناره می گرفت تا خودشان کار را انجام دهند. (بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۳۰۳، روایت ۵۱) ۳. گذشت در خانواده سازگاری با همسر ناسازگار، نزد خداوند اجر دارد و از اخلاق کریمانه، گذشت و عفو از آزار اوست. پیامبر (ص) با آنکه در سوره تحریم مجاز بود تا در قالب تنبیه برخی از همسران را طلاق دهد ولی از آنان در گذشت. همین رویه در معصومان دیگر نیز بروز و ظهور داشت. امام صادق (ع) فرمود: وَ کانَـتْ لاِبی اِمْـرَأَهً وَ کانَتْ تُـؤْذیهِ فَکانَ یَغْفِرُ لَها؛ پدرم دارای همسری بود که آن حضرت را اذیت می کرد، ولی ایشان همواره او را می بخشید. (من لا یحضره الفقیه، ج ۳، ص ۴۴۱، روایت ۴۵۲۸) ۴. احترام به غذا امام صادق (ع) فرمود: کانَ أَبی یَکْرَهُ أَنْ یَمْسَحَ یَدَهُ بِالْمِنْدیلِ وَ فیها شَی ءٌ مِنَ الطَّعامِ تَعْظیما لَهُ اِلاّ أَنْ یَمُصَّها؛ هرگاه به دست پدرم غذایی چسبیده بود، او بواسطه بزرگداشت غذا ناپسند می شمرد که آن را با دستمال پاک کند، بلکه آن را می لیسید. (وسائل الشیعهً، ج ۱۶، ص ۵۰۷، روایت ۶.) ۵. بردباری مدارا و تحمّل و صبر بر ناملایمات رفتاری دیگران از فضایل اخلاقی است و از موارد حلم و بردباری به شمار می رود. یکی از موارد صبر هم، صبوری در برابر اخلاق و رفتار تند اهل خانه است. امام صادق (ع) فرمود: سَمِعتُ أَباجَعْفَرٍ یَقُولُ: اِنّی لاَصْبِرُ مِنْ غُلامی هذا وَ مِنْ أهْلی عَلی ما هُوَ أمَرُّ مِنَ الْحَنْظَلِ. إنَّهُ مَنْ صَبَرَ نالَ بِصَبْرِهِ دَرَجَةَ الصّائِمِ الْقائِمِ وَ دَرَجَهً الشَّهیدِ الّذی قَدْ ضَرَبَ بِسَیْفِهِ قُدّامَ مُحَمَّدٍ (ص)؛ از امام باقر (ع) شنیدم که می فرمود: من نسبت به این برده و نسبت به خانواده ام صبر پیشه می کنم بر چیزی که تلختر از حنظل (هندوانه ابوجهل) است. براستی آن که صبر کند، بواسطه صبرش به درجه روزه دار شب زنده دار می رسد و نیز به درجه شهیدی می رسد که در پیشگاه پیامبر اکرم جنگیده و شمشیر زده است. (وسائل الشیعهً، ج ۱۱، ص ۲۰۹، روایت ۵.) ۶. آراستگی امام رضا (ع) فرمود: گروهی به محضر امام باقر (ع) شرفیاب شدند. دیدند آن حضرت موی خویش را رنگ سیاه زده است. دربارهٔ آن از حضرت پرسیدند. فرمود: من مردی هستم که زنان (همسرانم) را دوست دارم و خود را برای آنان می آرایم. (الکافی، ج ۶، ص ۴۸۰، روایت ۳) شکی نیست که از عوامل قوام و استحکام خانواده و روابط زناشویی آن است که هر یک از زن و شوهر، خود را برای دیگری بیاراید. البته آرایش برای نامحرمان از گناهان بزرگ است، ولی آراستگی برای مَحرم ها و خانواده پسندیده است و محبت را تقویت می کند و رفتارهای جنسی را متعادل ساخته و از تأثیرات سوء رفتار زشت دیگران در جامعه می کاهد و دلبستگی مردان و زنان را به نامحرم از میان می برد. از همین رو امام باقر (ع) به زینت زر و سیم در خانواده اهمیت می داد. امام صادق (ع) فرمود: کانَ أَبی لَیُحَـلّی وُلْدَهُ وَ نِساءَهُ بِالذَّهَبِ وَ الْفِضَّهً؛ پدرم همواره فرزندان و زنان خویش را با طلا و نقره می آراست. (الکافی، ج ۶، ص ۴۷۵، روایت ۲) همچنین این حدیث، بر لزوم تأمین نیازهای زنان و فرزندان تأکید دارد. زنان و دختران با طلا و جواهرات آراسته می شوند و چنین آرایشی برای آنان طبیعی است و پدر خانواده خوب است که به این نیازها توجه داشته باشد.