پایگاه خبری پیام آفتاب 20 میزان 1399 ساعت 9:34 http://www.payam-aftab.com/fa/doc/news/94354/قناعت-آثار-زندگی -------------------------------------------------- عنوان : ​قناعت و آثار آن در زندگی -------------------------------------------------- برای درک بهتر معنا و مفهوم قرآنی قناعت، بهتر است که تأمل بیشتری در آیات و روایات شود تا معلوم شود که آیا قناعتی که در قرآن و روایت بیان شده با تکلیف کار و تلاش برای آبادانی زمین در تضاد و تناقض است یا نه؟ متن : بسنده کردن به اندک خویش به ویژه در مصارف اقتصادی، در فرهنگ اصطلاحات اقتصادی اسلام به نام قناعت تعبیر شده است. رضایت به داشته ها به دور از هرگونه طمع و حرص، از مهم ترین فضایل اخلاقی در حوزه مصرف اقتصادی است؛ زیرا روحیه قناعت موجب می شود تا انسان با عفت نفس، به آنچه دارد بسنده کرده و برای چرب و نرم بیشتر، دست نیاز به سوی دیگران دراز نکند و دچار خفت و خواری سؤال نشود؛ زیرا کسی که به اندک بسنده نکند، نه تنها به زیاد بسنده نخواهد کرد، بلکه همواره چشم به مال و ثروت دیگران داشته و برای کسب آن خود را به خواری و ذلت می اندازد؛ اما اگر به همان داشته های ولو اندک خویش بسنده کند، عزت نفس خویش را صیانت کرده و هرگز خوار و ذلیل نشود و حرص و طمع در او بمیرد. در مطلب حاضر مفهوم قناعت و آثار آن تشریح شده و به این شبهه پاسخ داده شده که آیا قناعت با تلاش و کوشش بیشتر منافات دارد؟ * * * قناعت در مصرف یا تولید؟! قناعت از ریشه قنع در لغت، بسنده کردن به اندک از امور دنیایی است که مورد نیاز انسان باشد. (مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص ۶۸۵، قنع) قناعت در اصطلاح علم اخلاق، ملکه ای نفسانی است که موجب بسنده کردن به میزان نیاز و ضرورت از مال می شود، بدون اینکه تلاش و رنج برای به دست آوردن بیش از میزان نیاز به کار گرفته شود. (جامع السّعادات، نراقی، ج ۲، ص ۱۰۲) به نظر می رسد که این معنای اخلاقی با فرهنگ آبادانی زمین که در قرآن مورد تأکید قرار گرفته در تضاد و تناقض باشد که خدا آن را به عنوان تکلیف و مسئولیت انسان در زمین به عنوان خلیفهً الله واجب کرده است (هود، آیه ۶۱)؛ زیرا اگر انسان به همان اندک بسنده کند، کار و تلاش را کنار می گذارد و برای آبادانی و عمران از فکر و عمل هزینه نمی کند؛ در حالی که برای آبادانی زمین لازم است تا انسان از بیشترین ظرفیت فکری و عملی خویش بهره گیرد تا بتواند به این تکلیف عمل کند. برای درک بهتر معنا و مفهوم قرآنی قناعت، بهتر است که تأمل بیشتری در آیات و روایات شود تا معلوم شود که آیا قناعتی که در قرآن و روایت بیان شده با تکلیف کار و تلاش برای آبادانی زمین در تضاد و تناقض است یا نه؟ خدا در قرآن یکی از شعائر الهی را قربانی در حج دانسته است. آنگاه بیان می کند که این قربانی به کسانی داده شود که این خصوصیت را داشته باشند: وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ؛ از گوشت قربانی طعام ساخته و به قانع و معتر بخورانید. (حج، آیه ۳۶) در جایی دیگر نیز می فرماید: وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ؛ و از آن گوشت، طعام ساخته و به بائس فقیر بدهید. (حج، آیه ۲۸) در این آیه بائس فقیر با واو به کار نرفته است؛ پس مراد گروهی از فقیران هستند که در حالت بائس هستند. بائس کسی است که دچار بلیه و مصیبتی شده باشد و از امری خائف و هراسان است. اما امام صادق (ع) دربارهٔ اطعموا القانع و فرمود: قانع کسی است که به آنچه به او می دهی راضی می شود و نسبت به آن ناراحتی، ترش رویی و دهن کجی نمی کند. (الکافی، ج ۴، ص ۴۹۹، ح ۲؛ تفسیر نورالثقلین، ج ۳، ص ۴۹۸، ح ۱۳۴) در حالی که المعترّ از مادّه عَرّ (بر وزن شَرّ و بر وزن حُرّ) در اصل، به معنای بیماری جَرَب است که عارض بر پوست بدن انسان می شود؛ و کسی است که به سراغ تو می آید و سؤال و تقاضا می کند وای بسا به آنچه می دهی راضی نشود و اعتراض کند. پس به سؤال کننده ای که به سراغ انسان می آید و تقاضای کمک می کند وای بسا زبان به اعتراض می گشاید معترّ گفته شده است. علامه طباطبایی در المیزان نوشته است: قانع فقیری است که به آنچه داده ای قناعت کند، خواه سؤال کند یا نه، اما معتّر آن است که پیش تو آمده و تو را قصد کرده است، کافی از امام صادق (ع) در ضمن حدیثی نقل کرده که فرمود: اَلْقانِعُ الَّذی یَرْضی بِما اَعْطَیْتَهُ وَ لا یَسْخُطُ وَ لا یَکلَحُ وَ لا یَلَوی شَدْقَهُ غَضَباً، وَ الْمُعَتَّرُ الْمارُ بِّکَ لِتَطْعَمَهُ؛ قانع محتاجی است که به آنچه به او می دهی راضی شود و غضبناک نگردد و چهره درهم نکشد و دهانش را از روی خشم، کج نکند و معترّ کسی است که از کنار تو عبور می کند تا نظری بر او افکنی و به او غذایی دهی.. (الکافی، ج۴، ص۴۹۹؛ من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۴۹۳؛ وسائل الشیعه، ج۱۴، ص۱۶۷) به هر حال، قانع بر اساس آنچه اهل البیت (ع) در بیان آن فرموده اند، نیازمندی است که به هرچه به دستش داده شود، بسنده می کند. این حالت ناظر به حوزه مصرف است، نه تولید؛ لذا، در تضاد با حوزه تولید و کار و کوشش نیست؛ بنابراین، شخص می تواند قانع در مصرف باشد و به همانچه در دست دارد برای مصرف بسنده کند، و دست به سوی دیگری برای بهبود وضعیت خویش دراز نکند، ولی برای بهبود کار و زندگی اش تلاش کند. پس اگر اصطلاح قناعت به حوزه مصرف توجه دارد، باید گفت که آیاتی دیگر همین معنا را می رساند، از جمله آیه: گفت: هفت سال پی درپی می کارید؛ پس از آنچه درو کردید- جز اندکی را که می خورید- باقی را در خوشه اش واگذارید. (یوسف، آیه ۴۷) به این معنا است که انسان باید کار و تلاش در تولید داشته باشد، ولی در هنگام مصرف میانه روی و قناعت را در پیش گیرد تا از مشکلات عبور کند. از این آیه و همانند آنها می توان دریافت که از نظر قرآن، بهترین سبک زندگی اقتصادی این است که انسان می بایست در تولید بسیار فعال و پرکار و پرتلاش وارد شود تا بیشترین تولیدات از جمله در حوزه کشاورزی و امنیت غذایی داشته باشد؛ اما در مصرف مواد غذایی می بایست تعادل را در نظر گیرد و هرگز اسراف و تبذیر نکند، بلکه در حوزه مصرف، به اندک آن بسنده نماید تا بخشی را برای آینده ذخیره کند؛ چرا که فردا هم روز خدا است. کسی که در مصرف قناعت نداشته باشد، با مصرف زیاد در یک روز یا ماه، ممکن است برای روزها و ماه های دیگر سال چیزی نداشته باشد و چنین روحیه و رویه ای نادرست است؛ زیرا بدون پیش بینی آینده و در نظر گرفتن آن، مصرف همه محصولات و تولیدات می تواند مشکلاتی را در آینده موجب شود. نکته مهم اینکه قناعت هیچ گاه به معنی تنبلی و مسئولیت گریزی نیست بلکه به تعبیری، در مصرف و زندگی پای خود را به اندازه گلیم خویش دراز کردن و چشم نداشتن به مال و ثروت دیگران است، اما در عین داشتن چنین روحیه ای، انسان باید همواره برای زندگی و رفاه بهتر - در چارچوب عقل و شرع - تلاش کند. زندگی خوش، با قناعت بر اساس آیات و روایات، کسی که بخواهد سبک زندگی خویش را بر اساس اصول و مقررات اسلامی ساماندهی کند و حیات طیب داشته باشد، می بایست در زندگی قناعت کند (نحل، آیه ۹۷)؛ زیرا از پیامبر (صلی الله علیه وآله) دربارهٔ آیه: فلنحییّنه حیوهً طیّبهً پرسش شد، حضرت فرمود: آن قناعت و رضایت به تقسیم روزی از جانب خداوند است.(مجمع البیان، ج ۵ ۶، ص ۵۹۳؛ الکشاف، ج ۲، ص ۶۳۳) همچنین امیرمومنان (ع) در تفسیر حیات طیب آن را قناعت دانسته است؛ آن حضرت در پاسخ به پرسش از آیه فلنحیینّه حیاهً طیّبهً، فرمود: هِی، القَناعَهُ؛ مقصود، قناعت است. (نهج البلاغهً، الحکمهً ۲۲۹) امیرمومنان علی (ع) نیز در این باره می فرماید: اَطیَبُ العَیشِ القَناعَهُ؛ خوش ترین زندگی، زندگی با قناعت است. (تصنیف غررالحکم و دررالکلم ص۳۹۱، ح ۸۹۸۲) پس اوج حیات طیب همان زندگی آکنده با قناعت در مصرف است که انسان را از اسراف و تبذیر و نیز درخواست از دیگران در امان نگه می دارد و عفت و عزت انسان را حفظ می کند و از ذلت و خواری دور می سازد. این قناعت نسبت به قسمت روزی برای آن است که انسان حسادت نسبت به روزی دیگری نداشته باشد یا حرص و طمع از خود نشان ندهد یا جزع و فزع نکند؛ زیرا کسی که به قسمت خویش قانع و راضی نباشد، خود را به آب و آتش می زند و گرفتاری های زیادی را برای خود و دیگران ایجاد می کند. بر این اساس می توان گفت که روحیه قناعت و رویّه صرفه جویی، راهی درست برای گرفتار نشدن به گرسنگی و کمبودها، هنگام پیش آمدهای ناگوار است. (یوسف، آیات ۴۷ و۴۸) این امر به ویژه در دوره های سختی چون خشکسالی، قحطی و تحریم لازم و ضروری است؛ زیرا بدون روحیه و رویه قناعت نمی توان از مشکلاتی از این دست عبور کرد. (همان) آثار قناعت در مصرف چنان که گفته شد، قانع اقتصادی کسی است که در تولید و کار کم نمی گذارد، بلکه به حکم وظیفه و تکلیف الهی، تلاش بسیار می کند تا به آبادانی و عمران زمین بپردازد و بیشترین تولیدات را داشته باشد؛ اما وقتی خدا از پس همه تلاشش چیزی به عنوان قسمت، روزی به او داد، به همان قانع بوده و جزع و فزع نداشته و حرص و طمع نمی ورزد؛ و اگر از نظر مالی در تنگنا قرار گرفته به هر چیزی که از طرف خدا توسط دست مردم به او می رسد، بسنده می کند و عفت می ورزد و خواسته بیشتری را مطرح نمی کند. همچنین قانع در مصرف چیزهایی که در اختیار دارد، به اندک آن بسنده می کند و راه اسراف و تبذیر در پیش نمی گیرد؛ بلکه در مصرف روزانه نیز به گونه ای رفتار می کند تا پس اندازی برای روزها و شرایط سخت آینده احتمالی یا قطعی داشته باشد. به سخن دیگر، حتی اگر شرایط سخت آینده به عنوان قطع و یقین نباشد، بلکه احتمالی باشد، روحیه و رویه قانع در مصرف، مصرف به کمترین و اندک آن است؛ و اگر شرایط سخت یقینی و قطعی باشد، بر اساس پیش بینی ها، نیز تلاش می کند تا قناعت طبع داشته باشد و بیش از ضرورت و نیاز مصرف نکند. (یوسف، آیه ۴۷) بی گمان کسی که روحیه و رویه قناعت در مصرف را داشته باشد، به آسانی می تواند از انواع مشکلات عبور کند و شرایط سخت آینده را کمی برای خویش آسان کند و این گونه از احتمال گرسنگی در امان ماند و تحریم و خشکسالی و قحطی و مانند آنها نتواند او را از پا درآورد، بلکه با استواری می تواند از همه آنها به آسانی عبور کند.(یوسف، آیات ۴۷ و ۴۸) امیرمومنان علی (ع) در این باره می فرماید: مَنِ اقتَصَرَ عَلی بُلغَهِ الکَفافِ فَقَدِ انتَظَمَ الراحَهَ وَ تَبَوَّأَ خَفضَ الدَّعَهِ؛ هر کس به مقدار کفایت، قناعت کند، آسایش می یابد و برای خویش زمینه گشایش فراهم می کند. (کافی، ج ۸، ص ۱۹- نهج البلاغه، صبحی صالح، ص ۵۴۰، حکمت ۳۷۱) پس دستیابی به آرامش و راحتی در زندگی در گرو قناعت است و کسی که قانع باشد، آینده اقتصادی خویش را تضمین کرده است. انسان مؤمن می بایست در دنیا قناعت در مصرف را سرلوحه زندگی خویش کند؛ زیرا این گونه است که انسان بهترین زندگی را در دنیا تجربه خواهد کرد؛ زیرا امیرمومنان علی (ع) می فرماید: مَا أحسَنَ بالإنسانِ أن یَقنَعَ بالقَلیلِ و یَجودَ بالجَزیلِ! چه زیباست برای انسان که به اندک بسازد و فراوان ببخشد! (غررالحکم، شمار حدیث ۹۶۶۰) اما فقدان قناعت به معنای فقدان عزت وگرفتاری در ذلت و خواری است که انسان را بدبخت می کند؛ از همین رو امام علی (ع) می فرماید: مِن عِزِّ النفسِ، لُزومُ القَناعَهِ؛ پایبندی به قناعت، از عزّت نفْس است.(غررالحکم، شمار حدیث ۹۴۵۲) برخی گمان می کنند که ثروت همان بی نیازی است، در حالی که قناعت همان بی نیازی و غنای واقعی است؛ چرا که در روایت است: خداوند متعال به داوود (ع) وحی کرد: وَضَعتُ الغِنی فی القَناعَهِ و هُم یَطلُبُونَهُ فی کَثرَهِ المالِ؛ فلا یَجِدُونَهُ؛ من توانگری را در قناعت نهاده ام، اما مردم آن را در فراوانی مال می جویند؛ از این رو نمی یابندش. (بحارالأنوار، ج ۷۸، ص ۴۵۳، حدیث۲۱) بر همین اساس است که امیرمومنان (ع) قناعت را مال بی پایان (کنزالعمّال، شماره حدیث ۷۰۸۰) و بی نیازی و غنای واقعی دانسته است. (غررالحکم، شماره حدیث ۲۲) در حدیث دیگری قناعت را پادشاهی می داند و می فرماید: کفی بالقناعهً ملکاً و بحسن الخلق نعیماً؛ قناعت، پادشاهی است و خوش اخلاقی، نعمت!(نهج البلاغه، حکمت ۲۲۹)