پایگاه خبری پیام آفتاب 26 قوس 1397 ساعت 9:49 http://www.payam-aftab.com/fa/doc/article/86783/رد-شصت-درصدی-حمایت-امید-ملی -------------------------------------------------- عنوان : در رد «شصت درصدی» و حمایت از امید ملی سید قاسم اخضراتی -------------------------------------------------- امید در سطح فردی، ریشه روانشناختی دارد و از جنس «احتمال» است ولی میزان احتمالش مهم نیست. یعنی فرد یک احساس روانشناختی مطلوب دارد که به او القاء می‌کند که در آینده یک «اتفاق خوب» می‌افتد. متن : چند روز پیش گزارشی از یک نهاد پروژه بگیر را دیدم، که در قسمت ناامیدی شهروندان نسبت به آینده ی کشور تحقیق کرده بود. از درست بودن و نبودن این گزارش که جای تردید هم دارد - می گذریم. اما چرا آگاهانه و ناآگاهانه تلاش می ورزیم امید شهروندان را نسبت به آینده کشور تخریب بسازیم؟ اصولا من آدم بسیار امیدواری هستم . نشانه اش چیست؟ این که هر کاری را شروع می کنم اگر به نتیجه نرسد ناامید نمی شوم و دست از کنشگری نمی کشم، بلکه می روم سراغ اقدام بعدی. اگر تلاش جمعی برای اصلاح سیاست های کشور، بی ثمر بود می روم سراغ روشنگری در فضای عمومی؛ اگر از فضای عمومی نتیجه ای نگرفتم، می روم سراغ گفت وگو با روشنفکران و نخبگان. و اگر در این مورد هم هیچ تغییری شکل نگرفت - می روم سراغ خودم، که چشم هایم را بشویم و دوباره کتاب بخوانم و دوباره بیندیشم و دنیا را قسم دیگری ببینم. من در این عالم هیچ خطایی را بزرگتر از ناامیدی نمی دانم. انسان، جامعه و هستی، زنده و پویاست و بن بست ندارد. اگرهم مثلا کسی مثل من فلسفه یا یک جامعه شناسی خوانده باشد مدعی شود که ما به بن بست رسیده ایم یا در بحران قرار داریم، این نگاه از دریچه دانش محدود تخصصی ماست که البته به عنوان یک جوان وظیفه داریم به سیاست گذاران هشدار بدهیم و گاهی هم برای این که هشدارمان اثر کند سعی می کنیم طوری حرف بزنیم که آنها را بترسانیم. بنابراین نه تنها در مواجهه با جامعه و انسان و هستی، ناامیدی خطاست که در فرهنگ دینی هم ناامیدی از رحمت الهی بزرگترین گناه است؛ و رحمت الهی وقتی به زبان سیستمی ترجمه شود همان قواعد کلان و بالاسری حاکم بر نظام خلقت است. پس اگر ناامیدی از رحمت الهی گناه است، ناامیدی از اصلاح پذیری جامعه به عنوان عالی ترین سیستم زنده مخلوق الهی، نیز محکوم است. امید، ایمان و عشق، ستون های اصلی وجود روانی آدمی را تشکیل می دهند. هر سه این ها افعال یا رفتار یا اوصافی غیرارادی هستند. شما می توانید بگویید از فردا صبح دیگر دروغ نمی گویم ولی نمی توانید بگویید از فردا صبح امیدوار خواهم شد یا ایمان خواهم آورد یا عاشق خواهم شد. امید و ایمان و عشق خودشان می آیند، ناگهان ظاهر می شوند و بدون آن که بدانی یک باره به دام شان می افتی. ولی البته برای آن که به دام شان بیفتی باید تا نزدیک دام گاه آنان بروی، باید خود را در معرض شان قرار دهی یا باید از آنچه زمینه های حضور و وقوع آنان را از بین می برد دوری گزینی. یک چشم زدن غافل از آن ماه نباشید شاید که نگاهی کند آگاه نباشید یعنی وقتی سربه هوایی، تیر نگاهِ کدام محبوب می تواند دل تو را نشانه برود؟ اما ایمان و عشق نیز خود متکی بر امیدند. آن که ایمان می آورد و آن که عاشق می شود پیشاپیش باید سرشار از امید باشد. آن که ناامید است نه ایمانی و نه عشقی دل او را نمی رباید. پس امید، اصلی ترین ستون ساختار روانی آدمی است. در سطح اجتماعی نیز چنین است. اگر ارکان هر جامعه ای با شش سرمایه اقتصادی، انسانی، اجتماعی، سیاسی نظامی - فرهنگی و نمادین قوام می گیرد و می بالد، بدون امیداجتماعی، همه آن سرمایه ها از کار می افتند. درواقع امید، نه سر- مایه که مادر- مایه است. اگر امید نباشد بقیه سرمایه ها هم گویا نیستند. یک فرد ثروتمند وقتی سرمایه اقتصادی خود را به کسب وکار می زند که امیدوار باشد. یک مهندس متخصص وقتی سرمایه انسانی خود را در مسیر کارآفرینی به کار می گیرد که امیدوار باشد. وقتی افراد با هم برای راه اندازی یک نهاد مدنی یا حزب یا نهاد خیریه یا پویش نیکوکاری، دست به همکاری می زنند، یعنی دست به تولید سرمایه اجتماعی می زنند، که امیدوار باشند. وقتی یک سرمایه سیاسی دست به کنشگری برای اصلاح امور کشورش می زند که امیدوار باشد. وقتی یک شخصیت نمادین، در هر حوزه ای، دست به تحول می زند که امیدوار باشد. پس در یک کلام، کشوری که در آن امید اجتماعی پایین است، هر چه از انواع سرمایه ها نیز داشته باشد، به کارش نمی آید. آن سرمایه ها خاک خواهند خورد و فرسوده خواهند شد چون سوخت اجتماعی مهمی همچون امید موتور آن سرمایه ها را روشن نخواهد کرد. پس وقتی امید تخریب می شود همه چیز تخریب می شود و همه سرمایه ها از کار می افتند. خواه یک شخص امیدش را از دست بدهد خواه یک جامعه. و امید تنها سرمایه ای است که از هیچ هم قابل زاده شدن است. همه سرمایه ها برای انباشت شدن نیاز به سرمایه گذاری دارند ولی امید بدون سرمایه گذاری هم قابل تولید است. گاهی یک تغییر سیاست در حکومت، یک انتخابات آزاد، یک سخنرانی، یک اطلاعیه، یک دیدار، حتی یک لبخند می تواند موجی از امید در دل یک جامعه ایجاد کند. و البته عکس آن هم صادق است. در وجود هر فرد، دو سطح امید وجود دارد: سطح فردی و سطح اجتماعی. امید در سطح فردی، ریشه روانشناختی دارد و از جنس احتمال است ولی میزان احتمالش مهم نیست. یعنی فرد یک احساس روانشناختی مطلوب دارد که به او القاء می کند که در آینده یک اتفاق خوب می افتد. مثلا امید یک کشاورز به بارش باران در تابستان یک مساله روانشناختی است و بستگی دارد که شخصیت روانی آن کشاورز چگونه باشد. ممکن است با احتمال یک درصد بارش در تابستان او همچنان امید جدی به بارش داشته باشد. امید یک پدر و مادر به بازگشت فرزند سرباز مفقودشان از جنگ حتی تا سالها پس از پایان جنگ نیز از این جنس است. این امید به زندگی معنا می دهد و انرژی روانی برای زنده ماندن را فراهم می آورد. حتی وقتی هیچ کاری نمی شود کرد. یعنی در امید روانشناختی ما احتمال وقوع پدیده را نمی توانیم تغییر دهیم.البته ممکن است گاهی یک امید روانشناختی حتی با احتمال پایین هم موجب انگیزه و تحرک و اقدامی از سوی ما بشود (مثل دعا کردن کشاورز برای باران یا نذر کردن پدرومادر سرباز مفقود.) اما امید اجتماعی، از جنس امکان است. یعنی وقتی امید اجتماعی ایجاد می شود، یک امکان، یک فرصت و یک حرکت سازنده و رو به جلو از دل آن برای جامعه خلق می شود؛ و هرچه این نوع امید بیشتر باشد این امکان و فرصت جدی تر می شود تا جایی که عملا به وقوع می پیوندد. تشکیل نهادهای مدنی، شکل گیری احزاب، شکل گیری مشارکت ها و همکاری های بزرگ اقتصادی، شکل گیری سازمانهای مردم نهاد برای حل و فصل مشکلات مختلف اجتماعی و زیست محیطی، مشارکت مردم در گردهمایی های عمومی محلی، شهری و ملی که برای حل معضلات تشکیل می شود، شرکت درفراخوان های اجتماعی برای نقد و اعتراض های عقلانی و اخلاقی به برخی عمکردها و ... همه و همه از جنس امید اجتماعی است. خیلی ساده، امید روانشناختی یک حس است ولی امید اجتماعی یک کنش است. امید روانشناختی یک دستاورد فردی است ولی امید اجتماعی یک دستاورد اجتماعی است که وقتی شکل می گیرد که میل به تغییر در جهت بهبود و پیشرفت در درون بخش بزرگی از جامعه شکل گرفته باشد. و البته هیچ کس تا امید روانشناختی نداشته باشد نمی تواند امید اجتماعی را هم در خودش ایجاد کند. و برای آن که امید روانشناختی فردی به امید اجتماعی تبدیل شود فرد باید از این مراحل عبور کند: نخست گرفتار آرزومندی خویش باشد. کسی که در درونش آرزومندی شعله نمی کشد هیچ کنش موثری نخواهد داشت. سپس این آرزومندی ذهنی باید تبدیل به اشتیاق و میل عملی به تغییر شود. این میل عملی به تغییر باید به هدف گذاری بینجامد. یعنی آن میل به یک هدف معین ترجمه شود. آنگاه آن هدف به یک برنامه برای تغییر بینجامد. پس از برنامه ریزی، باید تلاشگری رخ بدهد و البته هر تلاشگری، مستلزم مسئولیت پذیری است. این فرایندی است که باید طی شود تا در درون هر فرد، امید روانشناختی فردی به امید اجتماعی تبدیل شود؛ و خیلی شرایط باید مهیا باشد تا این زنجیره به طور کامل در فرد شکل بگیرد. هر عاملی که این زنجیره را بگسلد، مانع شکل گیری امید اجتماعی می شود. ممکن است عاملی مانع شکل گیری آرزومندی در افراد شود، یا عامل دیگری مانع شکل گیری میل عملی به تغییر در فرد شود، یا عاملی مانع برنامه ریزی فرد شود، یا عاملی مانع تلاشگری او شود. همه این ها تبدیل امید روانشناختی به امید اجتماعی را به شکست می کشانند. آن مانع ممکن است در درون روان فرد، یا در درون افکار او، یا در خانواده، یا در جامعه، یا در فرهنگ، و یا در سیاست باشد. فرقی نمی کند از هر جایی می شود مانع شکل گیری امید اجتماعی شد. ممکن است معلمی امید اجتماعی شاگردانش را تخریب کند یا پدری امید اجتماعی فرزندش را یا سیاست مداری امید اجتماعی شهروندانش را. مثلا وقتی یک امام جمعه بر علیه احزاب یا نهادهای مدنی و حکومت سخن می گوید و تخریب می کند یا وقتی روشنفکران و ناقدان اوضاع را چنان تیره و تار و بحرانینشان می دهند که گویا دیگر هیچ راهی برای عبور از این بحران ها در پیش نیست، همه آنها امید اجتماعی را نشانه رفته اند و همه آنها در پروژه تخریب امید اجتماعی مشارکت دارند. در سالهای اخیر فضای مجازی هم به عاملی برای تخریب امید اجتماعی تبدیل شده است. فضای مجازی گرچه سرمایه بزرگی برای انسجام اجتماعی و گسترش آگاهی ها و بلوغ اجتماعی است اما متاسفانه وقتی به دست بی خردان و مسئولیت ناشناسانی می افتد که فقط برای شهرت یا قدرت، هر خبر و تحلیلی را در آن منتشر می کنند بدون آن که دقت کنند که چه آسیبی به امید اجتماعی می زنند، می تواند ضد امید و ضد توسعه عمل کند. بسترهای فضای مجازی مانند فیسبوک توئیتر، اینستاگرام و تلگرام، امروز می توانند به عنوان بزرگترین بسترهای ارتباط اجتماعی، عامل مهم انسجام بخش اجتماعی باشند؛ اما متاسفانه نابخردی خیلی از ماها این بستر را به سوی کارکردی دوگانه برده است که در عین حال که آگاهی بخش است اما ضد امید و گاه ضد سرمایه اجتماعی عمل می کند. اطلاعات فقط وقتی ارزشمند است که فرد برای استفاده از آنها به یک تئوری یا دستگاه تحلیلی مجهز باشد. اگر چنین نباشد، داده ها و اطلاعات اضافی، برای فرد سرگردانی و پریشانی وناتوانی در تصمیم به بار می آورد. دقیقا مانند معده ای که اگر هر روز از انواع غذا در آن بریزیم به هم می ریزد، ذهن ما نیز وقتی در معرض هجوم داده های متضاد قرار می گیرد ما را گرفتار پریشانی و سرگردانی و بی اعتمادی می کند. فقط در جوامعی که گروههای مرجع اجتماعی حضور جدی دارند و اطلاعات سره از ناسره را بازشناسی می کنند و به مردم آگاهی می دهند، انبوه اطلاعات می تواند به رشد آگاهی اجتماعی کمک کند. در غیر این صورت انبوه اطلاعات منجر به پریشانی می شود و همین پریشانی هاست که به بداخلاقی هایی نیز منجر می شود. متاسفانه ما هر روز با هجوم خرد کننده اطلاعات و اخبار نگرانی آور درست و نادرست روبه رو هستیم، نه تنها امید اجتماعی مان ذره ذره آب می شود بلکه فرصتی برای آن که دانش خود و توانایی تحلیلی خود برای شناخت دقیق تر اوضاع را بالا ببریم پیدا نمی کنیم. به همین خاطر است که فضای مجازی ما انباشته از دعوا و تخاصم است. چون کسی تحلیل ندارد، همه اخبار و اطلاعات دارند و می خواهند با زور همان اخبار، طرف مقابل را مجاب یا محکوم کنند. متاسفانه جدای از این که بسیاری از افراد یا گروهها، خبرهای وحشت زا و نگرانی آور از فساد و بی نظمی را به راحتی در فضای مجازی منتشر می کنند، خیلی از روشنفکران و نخبگان نیز بدون توجه به این ضعف فضای مجازی، انواع تحلیل های بدبینانه خود را نیز به سادگی در فضای مجازی منتشر می کنند. و باز متاسفانه از آن جا که ضدیت با حکومت یادولت و نقد ساختار سیاسی، هویت آفرین شده است، بسیاری از روشنفکران و نویسندگان ما برای کسب آن هویت، چنان در ضدیت و نقد پیش می روند و چنان سیاه نمایی می کنند که نتیجه طبیعی آن تخریب امید اجتماعی خواهد بود. هر خبرنادرست یا نامناسب یا هر تحلیل ناامیدی آور، هر بار که در فضای مجازی رد و بدل می شود می تواند به سان یک تیر زهرآلود، آگاهی و امید اجتماعی را نشانه رود و تخریب کند. به گمان من جامعه ما تقریبا همه آنچه را باید از مشکلات نظام کنونی بداند، می داند و همه آنچه نویسندگان و روشنفکران و صاحب نظران باید بگویند گفته شده است. گفتن بیش از این، تنها به فرسودگی ما می انجامد. اکنون زمان عمل است باید منتظر بمانیم و به نظام فرصت بدهیم تا خودش را باز یابد شاید تصمیم بگیرد خود را اصلاح یا متحول کند. ما با نقد زیاد و فشار زیاد و هجوم اخبار، حکومتیان را به آتش نشانانی تبدیل کرده ایم که هر روز باید آتش یک جایی را خاموش کنند. اندکی به آنها فرصت بدهیم شاید به خود آمدند و تصمیم به اصلاح گرفتند. می دانم که عزیزانی خواهند گفت تا فشار اجتماعی نباشد حکومت اصلاح نمی شود اما این جنس از فشار اجتماعی که ما در فضای مجازی داریم، ظرفیت اصلاحش بر روی حکومت بیش از این نیست، اما ظرفیت تخریبش برای امید اجتماعی خیلی زیاد است و یادمان نرود که وقتی ذخیره امید اجتماعی کاملا پایان یافت فقط یک انتخاب می ماند: نابود کردن و درهم ریزی همه چیز. و البته این همه چیز فقط شامل چیزهای بد نمی شود بلکه خوبی ها و داشته ها و سرمایه ها هم در این درهم ریزی و تخریب، نابود می شوند. خلاصه ی سخنم این است که برای این که امید ملی بازسازی شود نیازمند آنیم خود زنی ها را کنار بگذاریم. همدلی و همبستگی مان را در حساس ترین شرایط کشور حفظ و از نفرت اندوزی و تخریب امید ملی دست برداریم. به امید افغانستان آباد و متحد. سیدقاسم اخضراتی روزنامه نگار و مشاور رسانه ای وزارت مبارزه علیه مواد مخدر