​تأثیر جنگ و کرونا بر اقتصاد عربستان

خزانه آل‌سعود چگونه از دلارهای نفتی خالی می‌شود

محمدرضا کلهر
از زمان به قدرت رسیدن سلمان بن عبدالعزیز در سال ۲۰۱۵ کارشناسان از شروع دوران «آل سلمان» در عربستان خبر داده‌اند که محمد بن سلمان ولیعهد سعودی، مهم‌ترین مشخصه و نماد این دوران است.
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۲۰ سنبله ۱۳۹۹ ساعت ۱۰:۲۲
خزانه آل‌سعود چگونه از دلارهای نفتی خالی می‌شود
اشاره: از زمان به قدرت رسیدن سلمان بن عبدالعزیز در سال ۲۰۱۵ کارشناسان از شروع دوران «آل سلمان» در عربستان خبر داده‌اند که محمد بن سلمان ولیعهد سعودی، مهم‌ترین مشخصه و نماد این دوران است. بن‌سلمان سعی کرده برای غلبه بر چالش‌های موجود و همچنین هموار کردن مسیر پادشاهی دست به یک سلسله اصلاحاتی بزند که تحت عنوان سند «چشم‌انداز ۲۰۳۰» مطرح شده‌است. اما جنگ یمن، قتل جمال خاشقجی، سرکوب‌های داخلی و دستگیری فعالان مدنی و حقوق زنان در عربستان در کنار جنگ نفتی ریاض، باعث شد که خیلی زود این سند چشم‌انداز تبدیل به یک «سراب» شود. اکنون عربستان در برابر چالش‌های اقتصادی متعددی قرار گرفته که باعث شده چشم‌انداز ۲۰۳۰ با چالش‌های متعددی مواجه شود. شیوع ویروس کرونا نیز مزید بر علت شده و اقتصاد عربستان را تحت تأثیر قرار داده‌است. در ادامه به برخی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی اقتصاد عربستان وضعیت اقتصادی این کشور خواهیم پرداخت.

سقوط درآمدهای ارزی
۷۷ درصد از صادرات عربستان به نفت متکی است. شیوع ویروس کرونا و آغاز جنگ نفتی ریاض و مسکو باعث شده تا قیمت نفت بسیار کاهش پیدا کند و در مقاطعی حتی به زیر ۲۰ دلار نیز برسد. این در حالی است که بودجه عربستان برای سال ۲۰۲۰ بر روی نفت ۶۰ دلار در هر بشکه بسته شده و صندوق بین‌المللی پول اعلام کرده، این کشور برای متعادل نگه داشتن شرایط مالی خود به نفت ۸۰ دلار در هر بشکه نیاز دارد. بر این اساس، درآمد صادرات عربستان در سه‌ماهه اول سال میلادی برابر با ۱۹۷/۸۴ میلیارد ریال (۵۲/۶۹ میلیارد دلار) بود که ۲۰/۷ درصد نسبت به همین دوره در ۲۰۱۹ پایین‌تر است.
کاهش درآمدهای ارزی باعث خواهد شد تا چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان عملاً شکست خورده تلقی شد. براساس این سند قرار است شهر نئوم با هزینه ۵۰۰ میلیارد دلاری تا سال ۲۰۲۵ ساخته شود. اما کاهش درآمدهای ارزی عربستان در کنار چالش‌های داخلی باعث شده تا این پروژه شکست خورده معرفی شود. وال‌استریت ژورنال در گزارشی اعلام کرده که پروژه نئوم سرابی بیش نیست. چشم‌انداز ۲۰۳۰ بن‌سلمان با دشواری‌های اقتصادی مواجه است، طوری که «صندوق سرمایه‌گذاری‌های عمومی» موفق به حرکت در جهت دستیابی به اهداف این چشم‌انداز نشده‌است. قرار بود که حجم دارایی‌های سال جاری میلادی این صندوق ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیارد دلار باشد و بدین ترتیب در سال ۲۰۳۰ به بیش از دو تریلیون دلار برسد، اما بسیاری از سرمایه‌گذاری‌های آن با شکست مواجه شد و دارایی‌های کنونی این صندوق ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد دلار بیشتر نیست.
روزنامه الأخبار لبنان نیز در یادداشتی دربارهٔ ثمره سه‌سال ولیعهدی محمد بن‌سلمان در عربستان نوشته: «افراد زیادی در سال ۲۰۲۰ که یک سال محوری در روند چشم‌انداز ۲۰۳۰ بن سلمان به‌شمار می‌رود، می‌گویند که این چشم‌انداز حکم مرده را دارد. اکنون با غافلگیری شیوع کرونا و جنگ احمقانه قیمت نفت، حقیقت خیالی بودن طرح‌های بن سلمان آشکار شده‌است.»
در حقیقت سال ۲۰۲۰ به عنوان بدترین سال مالی دوران پادشاهی سلمان بن عبدالعزیز مطرح شده و همین مسئله چالش‌های زیادی را برای تداوم دوران پادشاهی وی مطرح کرده‌است.

اجرای برنامه‌های ریاضتی
کاهش درآمدهای ارزی در سایه شیوع ویروس کرونا، جنگ نفتی و قطع شدن درآمدهای حاصل از سفر حجاج به عربستان باعث شده تا عربستان برای جبران کسری بودجه خود به روش‌های ریاضتی روی بیاورد. اگر قیمت نفت حدود ۳۰ دلار در هر بشکه بماند، کسری بودجه عربستان در سال ۲۰۲۰ به ۲۲/۱ درصد می‌رسد که حدود ۱۷۰ میلیارد دلار می‌شود. این مسئله به معنای وقوع بحران در عربستان است. محمد جدعان، وزیر دارایی عربستان دربارهٔ وضعیت اقتصادی حاکم بر این کشور گفته‌است: «ما با بحرانی روبرو هستیم که در جهان در تاریخ معاصر بی‌سابقه بوده‌است؛ بحرانی که مشخصه آن ناروشن بودن همه چیز است.» وزیر دارایی عربستان اعلام کرده، دولت با کسری بودجه‌ای معادل ۹ میلیارد دلار برای سه‌ماه نخست ۲۰۲۰ روبه‌رو بوده‌است. دولت عربستان برای مقابله با پیامدهای منفی ناشی از بحران کرونا در جهان اقدام به اجرای چند برنامه اقتصادی و مالی کرده‌است. یکی از این اقدام‌ها برداشت از ذخایر ارزی خارجی است. به همین منظور دولت عربستان در نخستین گام خود حدود ۲۷ میلیارد دلار از ذخایر ارزی خود برداشت کرده‌است. پیش‌بینی می‌شود که میزان ذخایر ارزی دولت در پایان سال ۲۰۲۱ به ۳۷۵ میلیارد دلار کاهش یابد. باید یادآور شد که میزان ذخایر ارزی عربستان در پایان سال ۲۰۱۹ بالغ بر ۴۸۸ میلیارد دلار بوده‌است.
کاهش درآمدهای ارزی باعث شده تا سیاست‌های تشویقی دولت عربستان برای تداوم اطاعت پذیری شهروندان کاهش یابد. در این راستا، مالیات بر ارزش افزوده از ابتدای ماه ژوئیه، از ۵ درصد به ۱۵ درصد افزایش یافته و همچنین کمک هزینه زندگی هم یک ماه زودتر از آن یعنی از ابتدای ماه ژوئن قطع شد. افزایش سه‌برابری مالیات‌ها در تاریخ این کشور بی‌سابقه بوده‌است. «کمک هزینه زندگی» مبلغ هزار ریال عربستان (معال ۲۶۷ دلار) است که از دو سال پیش و در پی افزایش قیمت‌ها به دلیل وضع مالیات بر ارزش افزوده بر کالاها و خدمات و همچنین افزایش قیمت بنزین برای کمک به کارمندان دولت پرداخت می‌شد. سه هفته پس از اعلام این اقدامات توسط عربستان، آژانس اعتبارسنجی «مودیز» دورنمای اقتصاد عربستان را از شرایط «متعادل» به «منفی» تغییر داد. دولت عربستان به آن امید بسته‌است که از این طریق بتواند بیش از ۱۳ میلیارد دلار از هزینه‌های خود بکاهد. دولت عربستان همچنین از میزان سرمایه‌گذاری در پاره‌ای از پروژه‌ها صرف‌نظر کرده و از این طریق تلاش دارد تا هزینه‌های دولت را کاهش دهد.
دولت عربستان همچنین در پی شیوع ویروس کرونا و تأثیر این بیماری بر اقتصاد ریاض و همچنین کاهش قیمت جهانی نفت و افت شدید درآمدهای ارزی ناشی از آن، مجبور شد برای ماه ژوئن (جوزا/خرداد-سرطان/تیرماه) بنزین را گران کند. شبکه تلویزیونی رسمی سعودی گزارش داد، براساس نرخ جدید در ماه ژوئن (جوزا/خرداد-سرطان/تیرماه) هر لیتر بنزین ۹۱، از ۶۷ هلاله به ۹۰ و بنزین ۹۵ نیز از لیتری ۸۲ هلاله به یک ریال و ۸ هلاله فروخته خواهد شد. (هر ریال عربستان به ۱۰۰ هلاله تقسیم می‌شود)
عربستان همچنین از جوزا/خردادماه عوارض گمرکی بر صدها کالای وارداتی را افزایش داده‌است. عربستان عوارض واردات بر بسیاری از کالاها از گوشت، لبنیات و سبزیجات گرفته تا مواد شیمیایی، خودرو و مصالح ساختمانی را افزایش داده‌است. عوارض واردات بر این کالاها بین ۰/۵ تا ۱۵ درصد افزایش یافته‌است.
در واقع کاهش درآمدهای ارزی به سه دلیل شیوع ویروس کرونا، جنگ نفتی ریاض و همچنین قطع شدن درآمدهای ناشی از سفر حجاج به عربستان باعث شده تا ریاض با اتخاذ مجموعه‌ای از اقدامات ریاضتی به دنبال کاهش هزینه‌ها و در نتیجه جبران کسری بودجه باشد. این مسئله باعث خواهد شد تا طبقات میانی و پایین در جامعه عربستان در شرایطی که درآمدها به دلیل شیوع ویروس کرونا به شدت کاهش پیدا کرده‌است فشار بیشتری را متحمل شوند.

جنگ یمن و هزینه‌های هنگفت
هزینه‌های جنگ یمن از سویی و عملیات‌های انصارالله یمن معروف به «موازنه بازدارندگی» با حمله به آرامکو و مراکز حساس عربستان از سوی دیگر علاوه‌بر اینکه نوعی «هراس راهبردی» بر این کشور حاکم کرده‌است، توانست عرضه نفت عربستان را با چالش رو به رو کند و علاوه‌بر هزینه‌های جنگ در درآمدهای ارزی این کشور نیز اختلال ایجاد کند. در واقع عربستان در بیش از پنج سالی که از شروع جنگ یمن می‌گذرد متحمل خسارت‌های مادی زیادی شده‌است که به دلیل عدم شفافیت در جامعه و ساختار حکومت این کشور امکان برآورد دقیق هزینه‌های مالی جنگ یمن وجود ندارد.
حمله عربستان به یمن در حمل/فروردین ۹۴ و تداوم این تجاوز را می‌توان بزرگ‌ترین عامل در کسری بودجه و چالش‌های اقتصادی ریاض دانست. با وجود آنکه بیش از ۵ سال از این حمله گذشته و انصارالله یمن موفق شده تا در چهار عملیات معروف به «موازنه بازدارندگی» با حمله به آرامکو و مراکز حساس عربستان نوعی «هراس راهبردی» بر این کشور حاکم کند اما بن‌سلمان همچنان به دنبال تداوم این جنگ است. عربستان در بیش از ۶۳ ماهی که از شروع جنگ یمن می‌گذرد متحمل خسارت‌های مادی زیادی شده‌است. به دلیل عدم شفافیت در جامعه و ساختار حکومت عربستان امکان برآورد دقیق هزینه‌های مالی عربستان در جنگ یمن وجود ندارد اما به صورت تقریبی می‌توان برخی از آمارها را ذکر کرد. محمد علی الحوثی رئیس شورای عالی انقلاب یمن اعلام کرده که عربستان سالانه ۶۰ میلیارد دلار در نبرد با یمنی‌ها هزینه می‌کند. پیش از این نیز یک اندیشمند آمریکایی اعلام کرده بود که عربستان روزانه ۲۰۰ میلیون دلار برای استخدام مزدوران و تهیه سلاح در جنگ یمن هزینه می‌کند. براین اساس عربستان تاکنون ۳۷۸ میلیارد دلار در جنگ یمن هزینه کرده‌است. شبکه العربیه عربستان نیز در آوریل ۲۰۱۵ تنها ۸ روز پس از آغاز تجاوز علیه یمن اعلام کرد که عربستان احتمالاً ماهانه ۱۷۵ میلیون دلار در یمن هزینه کند. مجله آمریکایی فوربس نیز ۸ ماه پس از شروع جنگ یمن اعلام کرد که هزینه ۶ ماه جنگ حدود ۷۲۵ میلیون دلار است. تخمین دیگر در مطالعه‌ای منتشر شده توسط دانشگاه هاروارد انجام شده‌است که در آن اعلام شده که هزینه جنگ یمن ۲۰۰ میلیون دلار در روز است. دویچه وله آلمان نیز هزینه ۱۰۰ هواپیمای جنگی سعودی در جنگ یمن را ۱۷۵ میلیون دلار تخمین زده‌است. پایگاه الخلیج نیز در گزارشی در سال ۲۰۱۷ اعلام کرده که هزینه ۹۰ هزار حمله هوایی عربستان به یمن در دو سال اول جنگ با احتساب ۸۴ هزار تا ۱۰۴ هزار دلار برای هر حمله حدود ۷ میلیارد و ۵۶۰ میلیون دلار است. همچنین جنگ یمن باعث شده تا هزینه‌های نظامی عربستان نیز افزایش چشمگیری داشته باشد. بودجه نظامی تخصیص یافته عربستان از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ بیش از ۲۷۳ میلیارد دلار است که ۲۰/۹ درصد از کل هزینه‌های دولت را شامل می‌شود. این در حالی بوده که بودجه تخصیص یافته برای آموزش و پرورش در این بازه زمانی ۲۷۱ میلیارد دلار بود که ۲۰٫۷ درصد از کل بودجه را شامل شده‌است. در واقع ماجراجویی عربستان در جنگ یمن باعث شده تا بیشترین فشار اقتصادی بر عربستان وارد شود و کسری بودجه این کشور به شکل بی‌سابقه‌ای رقم بخورد.

نتیجه
اکنون دولت عربستان با کاهش شدید درآمدهای ارزی و همه‌گیری ویروس کرونا رو به‌رو شده‌است که این موضوع باعث شده تا اقتصاد این کشور سال سختی را تجربه کند. اکنون طرح‌های اقتصادی چشم‌انداز ۲۰۳۰ بن سلمان که بر پایه اقتصاد چند محصولی و گردشگری استوار بود با دشواری‌های اقتصادی مواجه است، طوری که «صندوق سرمایه‌گذاری‌های عمومی عربستان» در دستیابی به این اهداف دچار تشکیک شده‌است. طبق پیش‌بینی‌ها حجم دارایی‌های سال جاری میلادی این صندوق که قرار بود ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیارد دلار باشد و در سال ۲۰۳۰ به بیش از دو تریلیون دلار برسد، اما بسیاری از طرح‌های شکست خورده رو به رو شده‌است و دارایی‌های کنونی این صندوق تنها ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد دلار است.
صندوق بین‌المللی پول با ارائه گزارشی درخصوص پیش‌بینی‌های خود در قبال اقتصاد کشورهای منطقه اعلام کرد که بدترین عملکرد را برای تولید داخلی عربستان از دهه هشتاد میلادی تاکنون پیش‌بینی کرده‌است به طوری که کسری بودجه این کشور نسبت به سال گذشته ۲ برابر شده و به ۱۱٫۴ درصد می‌رسد. پایگاه خبری الخلیج الجدید نوشت: «محمد الجدعان» وزیر دارایی عربستان، اخیراً اعلام کرد عربستان در طی ۴ سال بیش از یک تریلیون ریال (حدود ۲۶۶ میلیارد دلار) از ذخایر کشور استفاده کرده‌است و همین امرریاض را در تنگنای مالی قرار داده‌است. بر اساس برآوردهای روزنامه سعودی «الاقتصادیه» سعودی، در پایان سه‌ماهه اول سال ۲۰۲۰، بدهی عمومی سعودی به ۷۲۳/۵ میلیارد ریال (۱۹۲/۹ میلیارد دلار) رسیده‌است. این در حالی است که عربستان در سال ۲۰۱۸ نیز وام کلانی را گرفته بودو در سال ۲۰۲۰ وام دیگری به ارزش ۱۱ میلیارد دلار به مدت ۵ سال درخواست کرده‌است. در این شرایط شیوع ویروس کرونا نیز باعث شده تا عربستان به طرح‌های ریاضتی روی بیاورد و برای نخستین بار مالیات‌ها به سه برابر افزایش پیدا کند.
کد مطلب: 94008
مرجع : کیهان
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل