​زیارت غدیریه امام هادی (ع)؛ سند دفاع از ولایت امیر المومنین علی (ع)

زهره آقاخانی
امام هادی (ع) درشرایطی قرارداشتند که نمی‌توانستند به صورت سخنرانی ویا احادیث، وقایع غدیر و اهمیت ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) را برای جامعه آن روز و آیندگان بیان فرمایند، لذا درقالب زیارت و با استفاده از آیات و روایات و مستندات تاریخی، ولایت و امامت علی (ع) را اثبات کردند و صدور زیارت را به خاطر باورهای غلط جامعه لازم و ضروری دانستند؛ ولی متأسفانه تاکنون ما از آن غافل بوده‌ایم.
تاریخ انتشار : سه شنبه ۱۴ اسد ۱۳۹۹ ساعت ۰۹:۳۸
​زیارت غدیریه امام هادی (ع)؛ سند دفاع از ولایت امیر المومنین علی (ع)
امام هادی (ع) درشرایطی قرارداشتند که نمی‌توانستند به صورت سخنرانی ویا احادیث، وقایع غدیر و اهمیت ولایت و امامت حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) را برای جامعه آن روز و آیندگان بیان فرمایند، لذا درقالب زیارت و با استفاده از آیات و روایات و مستندات تاریخی، ولایت و امامت علی (ع) را اثبات کردند  و صدور زیارت را به خاطر باورهای غلط جامعه لازم و ضروری دانستند؛ ولی متأسفانه تاکنون ما از آن غافل بوده‌ایم. امام استفاده از آیات قرآن و احادیث نبوی برای اثبات ولایت و خلافت آن حضرت را به دلیل اجماع همه مسلمانان و پذیرش کتاب و سنت امری بجا می‌دانند. آنچه می‌تواند ما را در شناسایی سبب صدور زیارت غدیریه یاری کند آگاهی از چگونگی نگاه غالب جامعه دربارهٔ آن چیزی است که این زیارت بدان پرداخته‌است. امام هادی (ع) در این زیارت از حدود ۸۰ آیه و ۱۸ حدیث نبوی بهره برده‌اند و وقایعی که در تاریخ اسلام به آن اذعان دارند را به عنوان سندی محکم برای اثبات ولایت امیرالمؤمنین علی (ع) بیان می‌کنند.
این زیارت که در میان ما شیعیان ناشناخته است در مفاتیح الجنان در بخش اعمال عید غدیر ذکر شده‌است.
در نوشتار حاضر با استفاده ازبرخی منابع تفسیری، روایی و تاریخیِ شیعه و اهل سنّت، پاره ای از استنادات قرآنی، روایی و تاریخیِ امام هادی (ع) در اثبات خلافت امیرالمؤمنین علی (ع) و فضایل و مناقب ایشان مورد بررسی قرار گرفته‌است.

سند زیارت غدیریه
حجت الاسلام والمسلمین شیخ نجم الدین طبسی، از محققین معاصر دربارهٔ این زیارت شریف گفته‌اند، بند بند و کلمه به کلمه زیارت غدیریه امام هادی (ع) را مطالعه کنیدکه به سندهای معتبر رسیده‌است. امام هادی (ع) در شرایط سختی بسر می‌بردند که این زیارت را بیان فرمودند و بسیاری از فضایل مولا در آن آمده‌است. مثل «دین الله القویم و صراطه المستقیم» تا می‌رسد به اینکه فرمودند «انّ الشّاک فیک» نه تنها اگر کسی، حضرت را قبول نداشته باشد؛ بلکه تنها شک هم در مورد حضرت بکند: «ما آمن بالرّسول الامین» به رسول امین ایمان نیاورده است.
جناب شیخ عبّاس قمی در مفاتیح در مورد زیارت شریف غدیریّه می‌نویسد: در تمامی زیارات مأثوره، زیارتی به این درجه از صحّت و اعتبار و قوّت سند پیدا نمی‌شود. بلکه از اعلام درجه اوّل شیعه در هر عصر می‌باشند و سلسله سند آن از طریق نایب خاصّ اوّل و سوّم حضرت ولیّ عصر (عج) به حضرت امام حسن عسکری (ع) رسیده‌است.
روات این زیارت بزرگوارانی مانند ابن المشهدی، شاذّان بن جبرئیل قمی، عماد الدّین طبری، ابوعلی (مفید ثانی)، شیخ الطّائفه طوسی، شیخ مفید، ابن قولویه، مرحوم کلینی، علیّ بن ابراهیم، ابراهیم بن هاشم، حسین بن روح و عثمان بن سعید، نواب خاص اول و سوم حضرت ولی عصر (عج) هستند. در زیارت غدیریه، به بخشی از فضایل فراوان حضرت امیرالمؤمنین علیّ بن ابی طالب (ع) اشاره شده‌است به نظر می‌رسد همان‌طور که علمای اعلام تأکیدکرده اند، خطبه غدیر و زیارت شریف غدیریه، از بهترین مواردی است که هم سلسله سند بی نظیر شیعی دارد و هم بزرگان شیعه، از ناقلان آن بوده و در عصرهای بعد بر آن تأکید کرده‌اند و نیز اسناد بسیار در کتب عامه دارد.

محتوای زیارت غدیر
می‌توان با یک نگاه اجمالی، این زیارت را بر سه محور تقسیم کرد که به آن اشاره می‌شود:

۱- آیات قرآن کریم در زیارت غدیریه
طبق شمارش موجود، ۷۸ آیه شریفه در زیارت غدیریه آمده‌است که بر محور بیان فضایل امیرالمؤمنین (ع) است؛ از جمله آیه لیله المبیت، آیه ابلاغ و آیه ولایت و… اشاره شده‌است.

۲- فضایل حضرت امیرالمؤمنین (ع) در زیارت غدیریّه
بخشی از زیارت غدیریه شریف به بیان فضایل حضرت امیر (ع) اختصاص دارد. حدود ۲۰۶ فضیلت حضرت در این زیارت آمده‌است. فضایلی مانند امیرالمؤمنین، سیّد الوصیّین، وارث علم النّبیّین، ولیّ ربّ العالمین، امین‌الله فی ارضه، سفیر الله فی خلقه، الحجّه البالغه علی عباده، دین الله القویم، صراط مستقیم، نبأ عظیم، اوّل من آمن باللّه، سیّد المسلمین، یعسوب المؤمنین، امام المتقین، قائد الغرّ المحجّلین، امام المّتقین، اوّل من صدّق بما انزل الله علی نبیّه، عبدالله، المخصوص بمدحه الله، المخلص لطاعه الله، اوّل العابدین، ازهد الزّاهدین، الکاظم للغیظ، العافی عن النّاس، الصّابر فی البأسآء و الضّرّآء و حین البأس، العادل فی الرّعیّه. این فضایل، سندهای بسیاری در روایات عامّه و خاصه دارند.

۳- بخش‌هایی از تاریخ در زیارت غدیریّه
این زیارت، حاوی مطالبی از تاریخ ولایت است؛ از جمله: حدیث غدیر، غصب فدک، جنگ‌های بدر، احزاب، اُحد، نزولِ «لاسیف الّا ذوالفقار و لا فتی الّا علی»، و جنگ‌های حُنین، صفّین، جمل، نهروان،
شهادت جناب عمّار، شهادت حضرت امیرالمؤمنین (ع)، بیزاری از دشمنان ولایت و قاتلان حضرت سیّدالشّهدا (ع) و در آخر زیارت، بیزاری از منکران ولایت و قاتلان حضرت سیّد الشّهدا (ع).

برخی استنادات قرآنی در زیارت غدیریه
استنادات قرآنی در زیارت غدیریه فراوان است. این استنادات گاه به‌طور مستقیم است، عین آیه آمده و گاه به‌طور غیرمستقیم به مضمون آیه اشاره شده‌است. به لحاظ موضوع، آیات قرآنیِ موجود در زیارت غدیریه را می‌توان از چند منظر مورد بررسی قرار داد:
الف- آیاتی که امام هادی (ع) شأن نزول آن را امیرالمؤمنین علی (ع) می‌داند. ب- آیاتی که به بیان فضایل و مناقب امیرالمؤمنین (ع) اشاره دارد. ج- آیاتی که سرنوشت شوم منکران ولایت را بیان می‌کند.

الف) نبأ عظیم چیست؟
امام هادی (ع) در فرازی ازاین زیارت به آیات ابتدایی سورةنبأ اشاره کرده و می‌فرمایند:
اَلسَّلامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا النَّبَأُ الْعَظیمُ، اَلَّذی هُمْ فیهِ مُخْتَلِفُونَ
 در روایاتی که از پیشوایان معصوم رسیده‌است، «نبأ عظیم» به مسئلة ولایت و امامت امیر مؤمنان علی (ع) تفسیر شده که در روز قیامت از آن سؤال خواهد شد پس علّت اینکه ازامامت حضرت علی (ع) سؤال می‌شود این است که ایشان امام هستند. امام صادق (ع) درتعیین مصداق نبأعظیم فرمودند: النَبَأُالْعَظِیمُ «الْوَلَایَهً» خبر بزرگ، ولایت است. بدین ترتیب مفهوم نبأ عظیم، هم بر موضوع قیامت و هم بر امر ولایت قابل صدق است و می‌توان گفت هر دو مقوله، مصداق (نبأ عظیم) می‌باشد. (۱)

ب) صراط مستقیم کیست؟
امام هادی (ع) با اشاره به آیه ۷۸ سورة انعام، صراط مستقیم را پیروی از امیرالمؤمنین دانسته ومی فرمایند: وَاَشْهَدُ اَنَکَ الْمَعْنی بِقَوْلِی الْعَزیزِالرَحیم: وَاَنَ هذا صِراطی مُسْتقیماً فاتَبِعُوهُ، وَلاتَتَّبِعُواالسُّبُلَ فَتفرق بِکُمْ عَنْ سَبیلِهِ.
کلمة صراط در قرآن با صفت مستقیم و به معنای راه روشن و به صورت مفرد آمده و تثنیه و جمع ندارد و این قرینه است بر اینکه صراط مستقیم، یک راه بیشتر نیست، بر خلاف سبیل که راه‌های متعدّد داشته و گاه با شرک و ضلالت درمی‌آمیزد. (۲) لذا معانی صراط در قرآن عبارتند از: آیین خداپرستی و دین حق، پایبند بودن به دستورات خداوند و توکّل بر خدا و در روایات به دین اسلام، کتاب خدا، قرآن، پیامبر، حضرت علی و ائمّة معصومین تفسیر شده
است. (۳)
پیامبر اکرم به حضرت علی (ع) فرمودند: وَ أَنْتَ الطریقُ الْوَاضِحُ أَنْتَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِیمُ وَ أَنْتَ یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ (ع) تو راه روشن خداوند و صراط مستقیم و رهبر دین هستی؛ بنابراین در روایات منظور از صراط مستقیم، حضرت علی (ع) است. (۴)

ج) آیه انما ولیکم الله
یکی دیگر از آیاتی که در شأن امیرالمؤمنین (ع) نازل شده و در این زیارت هم آمده، آیة ۷۷سورة مائده است: إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ.
با توجّه به روایاتی که از طریق شیعه نقل شده‌است، مراد از الَذینَ «آمَنُوا»، علی بن ابیطالب است.
چرا که آیة شریفه دربارة ایشان است و هنگامی نازل شد که او انگشتر خود را در حال رکوع به سائل بخشید.
بسیاری از مفسّران و محدثان در شأن نزول این آیه نقل کرده‌اند که این آیه در شأن علی (ع) نازل شده‌است.
«سیوطی» در «الدّرالمنثور» در ذیل این آیه از «ابن‌عباس» نقل می‌کند که علی (ع) در حال رکوع نماز بود که سائلی تقاضای کمک کرد و آن حضرت انگشترش را به او صدقه داد و پیامبر (ص) از او پرسید: «چه کسی این انگشتر را به تو صدقه داد؟»، که آن سائل اشاره به امیرالمؤمنین کرد و گفت: «آن مرد که در حال رکوع است»، در این هنگام آیه «اِنِّما وَلیُّکُمْ اللهُ وَ رَسُولُهُ …» نازل شد. (۵)

د) آیة تبلیغ
آیة تبلیغ (سورة مائده آیة۶۱) در واقعة غدیرخم بر پیامبر (ص) نازل شد که از اشارات امام هادی (ع) در زیارت غدیریه است. شأن نزول آیة شریفه را بسیاری از مفسّران شیعه، امیرالمؤمنین علی به عنوان خلیفة پیامبردانسته اند.
آیة تبلیغ از آخرین آیاتی است که بر پیامبر نازل شده و ایشان مأمور به ابلاغ امر الهی شدند تا با انتخاب شخصی شایسته، بقای اسلام را تضمین کنند، لذا جمعیت عظیم حاجیان را موردخطاب قرارداده و حضرت علی (ع) را به عنوان جانشین خود معرّفی کردند. (۶)

ه) لیله المبیت
امام هادی (ع) در زیارتنامه خود، خوابیدن حضرت علی (ع) در بستر پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) را مطرح کرده واین را فضیلتی برای امیرالمؤمنین (ع) می‌داند وعمل اورا همانند عمل حضرت اسماعیل، درهنگام دستور الهی به حضرت ابراهیم برای ذبح او می‌شمارد که با جان خود و فداکاری خویش آن بزرگوار را حفظ کرد موقعی که قریش اجتماع کرده بودند تا او را بکشند، پس امام (ع) نخستین فدایی در اسلام است.
ابن ابی الحدید معتزلی که از اهل سنت است - دربارهٔ تفسیر این آیه معتقد است که حماسه علی (ع) در لیلهً المبیت - شب خوابیدن به جای رسول‌الله - مورد تأیید همه است جز کسانی که مسلمان نیستند و افراد سبک‌مغز…، آن را انکار نمی‌کنند. (۷)

و) آیة تطهیر
  آیة تطهیر (سورة احزاب آیة ۸۸)یکی دیگر از آیاتی است که به اثبات ولایت و عصمت برای اهل‌بیت می‌پردازد و امام هادی (ع) این ویژگی را فضیلتی برای اهل‌بیت برمی‌شمارند و می‌فرمایند:
وَقَدْاَعْلَی اللهُ تَعالی الاْمَّهِ دَرَجَتَکُمْ وَرَفَعَ مَنْزِلَتَکُمْ وَاَبانَ فَضْلَکُمْ وَشَرَّفَکُمْ عَلَی الْعالَمینَ فَاَذْهَبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُم تَطْهِیرًا.
بر اساس روایاتی که درکتب معتبر و دست اوّل شیعه و اهل سنّت آمده و به حدّ تواتر رسیده‌است، مراد از «اهل‌بیت»؛ پنج تن آل عبا (حضرت محمّد، امیرمؤمنان علی، حضرت فاطمه زهرا و حسنین علیهم السلام هستند. (۸)
در حدیث کساء آمده‌است که روزی پیامبر در منزل ام سلمه مقداری پارچه طلب کردند و سپس به دنبال علی و فاطمه و حسن و حسین (ع) فرستادند. آنها به خدمت پیامبر رسیدند و حضرت آنها را زیر آن پارچه قرار داد، سپس فرمود: «اَللّـهُمَّ اِنّ هؤلاء اهل بیتی وَ خاصَّتی اَذْهب عَنهُمُ الرِّجْسَ، فَنَزل جبرئیل إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً».
در کتب اهل سنّت در ذیل این روایت این جمله نیز آمده که ام سلمه جلو آمد و از پیامبراجازه خواست که اوهم زیر آن پارچه قرار گیرد و به آن جمع بپیوندد، اما پیامبرفرمودند: تو آدم خوبی هستی ولی اینجا جای تو نیست. (۹)

برخی از فضایل امیر المؤمنین (ع) پیشتاز در اسلام و ایمان
 امام هادی (ع) در فرازهایی به پیشتازی امام علی (ع) در ایمان به خداوند و تصدیق رسول خدا اشاره می‌کند:اَنْتَ اَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِاللهِ، وَصَلّی لَهُ وَجاهَدَ؛ و در جای دیگرمی فرماید: آمَنْتَ بِاللهِ وَهُمْ مُشْرِکُونَ، وَصَدَّقْتَ بِالْحَقِّ وَهُمْ مُکَذِّبُونَ
احادیث فراوانی در منابع خاصّه و عامّه، در موردسبقت حضرت علی (ع) در ایمان نقل شده که از جمله روایتی است که در آن پیامبراکرم به حضرت علی فرمودند: هَذَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بی و صَدَّقنی و صَلّی مَعی. (۱۰)
اخوّت و برادری میان پیامبر اکرم (ص) و حضرت علی (ع)
 از دیگر فضایل امیرالمؤمنین که در زیارت غدیریه به آن اشاره شده‌است برادری و اخوّت میان ایشان و پیامبر اکرم است. آنجا که امام هادی می‌فرمایند: «اَشْهَدُ اَنَکَ اَخُو رَسُولِ اللِه وَ وَصِیُهُ»
روایاتی که دلالت بر اخوّت میان پیامبر و حضرت علی دارد درحدّ تواتر است.

لعن منکر ولایت
 امام هادی در فرازهای متعدّدی از زیارت غدیریه، منکران ولایت را لعن کرده‌اند:فلَعَنَ الله جاحِدَ وِلایَتِکَ بَعْدَ الاقْرارِ، وَناکِثَ عَهْدِکَ بَعْدَ الْمیثاَق «پس خدا منکر ولایت و فرمانروایی تو را پس از اقرار و شکنندة پیمانت را پس از بستن پیمان لعنت کند.
در روایتی پیامبر اکرم (ص) به علی (ع) اشاره کرده و فرمودند:هَذَاأَسَدُاللَهِ وسَیْفُه فیُ أَرْضِهِ علی أَعْدَائِهِ عَلَی مبْغِضِیهِ لَعْنَهً اللَهِ وَ لَعْنَهً اللَّعِانِین؛ این رادمرد، شیر خدا در زمین و شمشیر خدا بر دشمنان اوست. پس دوری از رحمت خدا و لعنت همة لعن کنندگان بر کسی باد که با وی دشمنی ورزد. (۱۱)

استنادات تاریخی در زیارت غدیریه
در یک بررسی اجمالی، می‌توان استنادات تاریخی امام هادی (ع) را در چند مورد عنوان کرد:
الف. حضور چشمگیر حضرت علی (ع) در جنگهای صدر اسلام و رشادتها و دلاوریهایی که برای حفاظت از جان پیامبر و پیشبرد اسلام از خود نشان دادند.
ب. اوضاع بعد از رحلت پیامبر و شکل‌گیری جریان سقیفه و غصب خلافت و سرزمین فدک.
ج. جنگهایی که سه گروه ناکثین، قاسطین و مارقین به حضرت علی (ع) تحمیل کردند.
د. شهادت حضرت علی (ع).

پانوشت‌ها:
۱. فروع کافی، کلینی، ج۷، ص۷۳.
۲. ترجمه تفسیر المیزان، ج۱، ص۵۱.
۳. انعام / ۱۶۱؛ یس / ۶۱؛ آل عمران ۱۰۱.
۴. بحارالأنوار، مجلسی، ج ۳۶ ص ۴ باب ۲۵.
  ۵. تفسیر الدر المنثورسیوطی، ج ۲ ص۲۹۳.
۶. ترجمه تفسیر المیزان، طباطبایی، ج ۶، ص۶۲.
۷. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج ۳، ص ۲۷۰؛ احیاء العلوم، غزالی، ج ۳، ص ۲۳۸. ترجمه تفسیر المیزان، ج‏۶، ص ۶۱.
۸. مجمع البیان، طبرسی، ج۲۰، ص۱۰۸.
۹. شواهد التنزیل حسکانی، ج۲، ص۲۳.
۱۰. ینابیع المودة، قندوزی حنفی: ص۷۴.
۱۱. نهج الحق و کشف السر، علامه حلی ص ۲۸۷.
کد مطلب: 93651
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل