​تأثیر ویروس کرونا بر چرخه تولید و تامین مواد غذایی در جهان و آسیای مرکزی

شیوع ویروس کرونا تاکنون تأثیری شدیدی بر روند تولیدات غذایی جهان نداشته‌است، اما برخی مشکلات حمل و نقلی ناشی از روش‌های مبارزه با این ویروس از جمله قرنطینه و ضدعفونی محدودیت‌هایی بر صادرات و واردات برخی کشورها تحمیل کرده‌است که پیش‌بینی می‌شود که طولانی‌تر شدن همین تدابیر پیشگیرانه امنیت غذایی بخصوص در کشورهای فقیر جهان را بطور جدی به مخاطره بیاندازد.
تاریخ انتشار : جمعه ۱۵ حمل ۱۳۹۹ ساعت ۱۲:۲۷
​تأثیر ویروس کرونا بر چرخه تولید و تامین مواد  غذایی در جهان و آسیای مرکزی
شیوع ویروس کرونا تاکنون تأثیری شدیدی بر روند تولیدات غذایی جهان نداشته‌است، اما برخی مشکلات حمل و نقلی ناشی از روش‌های مبارزه با این ویروس از جمله قرنطینه و ضدعفونی محدودیت‌هایی بر صادرات و واردات برخی کشورها تحمیل کرده‌است که پیش‌بینی می‌شود که طولانی‌تر شدن همین تدابیر پیشگیرانه امنیت غذایی بخصوص در کشورهای فقیر جهان را بطور جدی به مخاطره بیاندازد.

یعنی همانگونه که شیوع ویروس کرونا تاکنون بی‌ثباتی بازارهای مالی و انرژی جهانی را در پی داشت، اما اقدام کشورها برای تقویت و تضمین عرضه داخلی اقلام غذایی هم موجب شد تا بازار جهانی مواد غذایی هم از این اقدامات تأثیر فراوانی بگیرد.

تلاش کشورهای وارد کننده برای افزایش سطح ذخایر مواد غذایی و اقدام صادرکنندگان برای محدود سازی صادرات آنها، از هم‌اکنون بر قیمت محصولات غذایی اصلی مانند گندم و برنج در برخی کشورها تأثیر گذاشته و تهدیدات بالقوه ای را متوجه امنیت غذایی برخی کشورهای واردکننده از جمله در منطقه آسیای میانه کرده‌است.

** خطر تضعیف امنیت غذایی در آسیای میانه

در منطقه آسیای مرکزی کاهش شدید صادرات مواد غذایی بخصوص گندم و آرد توسط کشور قزاقستان می‌تواند خطر اختلاف و عدم انطابق کوتاه مدت بین عرضه و تقاضای منطقه ای را به همراه داشته باشد و منجر به اعلام وضعیت اضطراری امنیت غذایی در این منطقه از جهان شود.

وزارت کشاورزی قزاقستان اعلام کرد که محدودیت‌هایی بر میزان مجاز صادرات گندم اعمال می‌کند تا بتواند توزیع میزان کافی غلات برای تأمین نیاز داخلی در دوره شیوع کرونا را تضمین کند.

این وزارتخانه همچنین قول داد تا ممنوعیت قبلی صادرات آرد را لغو کرده اما میزان صادرات آرد را نیز کنترل کند.

برخی منابع خبری گزارش داده‌اند که قزاقستان از ماه جاری (آوریل) صاردات گندم را به ۲۰۰ هزار تن و صادرات آرد را به ۷۰ هزار تن محدود خواهد کرد. این به معنی کاهش قابل ملاحظه صادرات غلات این کشور وسیع آسیای مرکزی خواهد بود.

صادرات ماهیانه گندم و آرد قزاقستان از ماه ژوییه گذشته تا فوریه سال جاری میلادی (تابستان و زمستان ۹۸) به ترتیب ۳۵۰ هزار تن و ۱۲۳ هزار تن بوده‌است.

اعمال محدودیت بر صادرات غلات قزاقستان در بحبوحه تدابیر جهانی برای حفظ آرامش در مواجهه با بحران جهانی کرونا صورت می‌گیرد.

وزیر اطلاع‌رسانی قزاقستان روز ۲۸ مارس (شنبه ۹ حمل/فروردین) در یک نشست خبری در نورسلطان اعلام کرد که دولت این کشور هفته پیش از آن ممنوعیت صادرات مواد غذایی ضروری از جمله آرد، گندم سیاه، شکر، سیب زمینی، هویج، پیاز، کاهو و روغن آفتابگردان را تصویب کرده‌است. وی خاطرنشان کرد که ذخایر همه این اقلام در کشور «بسیار بالا» است.

قزاقستان یکی از صادرکنندگان بزرگ آرد و گندم جهان است و تأمین کننده اصلی این مواد برای کشورهایی مانند ازبکستان و افغانستان به‌شمار می‌رود و مقادیر زیادی از مواد غذایی مصرفی در منطقه آسیای میانه را تولید می‌کند.

در سراسر آسیای میانه، کشورهایی مانند ازبکستان و تاجیکستان تقریباً برای تأمین همه نیازهای به گندم و حبوبات وارداتی خود (۹۵ درصد) به قزاقستان متکی هستند. از اینرو ممنوعیت صادرات آرد قزاقستان می‌تواند بر فعالیت‌های شرکت‌های تولیدکننده نان در منطقه و حتی در سراسر جهان تأثیر منفی بگذارد.

قزاقستان علاوه بر محدود ساختن صادرات، تمام تعرفه‌ها بر واردات مواد غذایی را نیز برداشته است که این مسئله به این معنی است که این کشور ممکن است بقیه محصولات غذایی در دسترس را هم در رقابت با بازارهای دیگر منطقه ببلعد.

به نقل از نشنال اینترست، صادرات قزاقستان همچون روسیه در این موقع از سال پایین است که این مسئله موجب می‌شود که این روند بر کاهش صادرات این کشور تأثیر فوری نداشته باشد، اما در صورتی که محدودیت‌های صادراتی قزاقستان تا فصل برداشت بین ماه‌های اوت و اکتبر (اواسط تابستان تا اواسط پاییز) تمدید شود، کمبودهای منطقه ای حتمی خواهد بود.

میزان بسیار بالای وابستگی کشورهای منطقه به صادارت قزاقستان می‌تواند حتی دسترسی این کشورها به منابع جایگزین تأمین مواد غذایی را نیز بسیار دشوار سازد. بخصوص با توجه به اینکه این کشورها هم‌اکنون می‌روند تا بطور مستقیم درگیر این بیماری مهلک شوند، در این حالت ریسک کمبودهای محلی مواد غذایی بیشتر قابل ملاحظه خواهد بود.

با این حال بسیار بعید است که شیوع کرونا در کوتاه مدت منجر به اعلام وضعیت اضطراری در زمینه امنیت غذایی شود بخصوص اینکه بسیاری از کشورها در حال اقدام برای تضمین دسترسی به غذای کافی و تنظیم قیمت اقلام غذایی هستند.

بازارهای جهانی غذا نیز به نوعی اشباع هستند چرا که زمانی وارد بحران کرونا شدند که فصل خوب برداشت است و می‌توانند به میزان بالایی محصولات غذایی از جمله غلات را ذخیره‌سازی کنند. بطور مثال، کشور چین هم‌اکنون بیش از نیمی از ذخایر ۲۸۷ میلیون تنی گندم جهان را در اختیار دارد؛ اما با این حال ناهماهنگی‌های محلی عرضه و تقاضا در برخی نقاط و بخش‌هایی از جهان خطراتی را به همراه دارد.

کشورهای مختلف جهان به عنوان واکنش به بحران کرونا تا درجات مختلفی تغییراتی در سیاست‌های صادراتی خود اعمال کرده‌اند که این مسئله به اختلالات و وقفه‌های محدودی در عرضه و قیمت مواد غذایی منجر شده‌است.

در بسیاری از نقاط جهان این اختلالات منجر به کمبودهای شدید در کوتاه مدت نخواهد شد هرچند آینده نامشخص بحران کرونا به این معنی است که چنین سیاست‌هایی ممکن است ادامه‌دار هم باشند.

** چالش‌های چرخه جهانی غذا

محدود بودن ظرفیت حمل و نقل و کشتیرانی جهانی برای انتقال محموله‌های غذایی هم موجب شده‌است تا میزان دسترسی جهانی به محصولات غذایی را دچار مشکل کند.

شناورهای تجاری در شرایط کنونی ملزم به رعایت رویه‌های مختلف در کشورهای گوناگون با هدف مهار شیوع کرونا هستند و به همین علت در انتقال محموله‌ها تاخیرهای زیادی رو به رو می‌شود. این رویه‌ها شامل مواردی از قبیل تغییر مسیر به بنادر دیگر، تأخیر در پرداخت یا ترخیص کالا و حتی رویه‌هایی برای ضدعفونی کردن محموله‌ها می‌شود.

در حالی که حجم زیادی از محموله‌ها به علت این تاخیرها از فهرست ظرفیت‌های موجود کنار گذاشته شده‌اند، این خطر واقعی وجود دارد که تنگنای ایجاد شده در بخش حمل و نقل بطور موقت انتقال کالاها به مقاصد آنها را دچار اختلال کند.

بحران کووید-۱۹ همچنین موجب شده که کانتینرهای یخچال دار که برای حمل و نقل کالاهای غذایی فاسدشدنی ضروری هستند به علت تاخیرها در کشور چین گرفتار شوند.

ظرفیت حمل و نقل محموله‌های باری در نهایت با برطرف شدن تاخیرها، اصلاح خواهد شد اما فعلاً تدابیر اتخاذ شده برای مقابله با شیوع کرونا با محدود کردن این ظرفیت در مقیاس جهانی ادامه خواهد یافت.

به هر حال برنامه زمانی دقیق این محدودیت‌های جهانی مشخص نیست و بحران کرونا و محدودیت‌های تجاری در پاسخ به آن ادامه دارد و به همین علت خطر ایجاد حالت‌های اضطراری امنیت غذایی در برخی مناطق جهان افزایش می‌یابد.

در بدترین حالت‌های ممکن تداوم وقفه در محموله‌ها در صورتی که بحران کرونا بی وقفه تا زمان فصل برداشت در کشورهای صادرکننده مواد غذایی ادامه یابد، اختلاف‌های بزرگ میان عرضه و تقاضا و ظرفیت حمل و نقل می‌تواند به کمبودهای قابل ملاحظه مواد غذایی در کشورهای وابسته به واردات منجر شود.

اما در صورتی که این بحران چند ماه به درازا بکشد، اختلال‌های ایجاد شده محدود خواهد بود و فشار وارد شده به عرضه جهانی مواد غذایی بیشتر خود را به شکل افزایش قیمت مواد غذایی نشان خواهد داد.

** ملی‌گرایی غذایی برخی صادرکنندگان و تهدید گرسنگی در برخی کشورهای فقیر واردکننده مواد غذایی

در حالی که همزمان با بحران کرونا در جهان برخی کشورهای جهان بخصوص صادرکنندگان مواد غذایی در حال انباشت و ذخیره‌سازی مواد غذایی هستند، اما کاهش صادرات این کشورها می‌تواند بخصوص برای کشورهای فقیر جهان بسیار زیانبار باشد.

به نقل از دویچه وله آلمان، علاوه بر قزاقستان در آسیای میانه، برخی کشورهای دیگر تولیدکننده مواد غذایی هم سیاست‌های جدیدی در خصوص صادرات این مواد در پیش گرفته‌اند. روسیه به عنوان بزرگترین صادرکننده گندم جهان درصدد محدود کردن صادرات غلات برای محافظت از عرضه داخلی همزمان با وقفه در چرخه عرضه جهانی ناشی از شیوع کرونا است.

به همین دلیل وزارت کشاورزی روسیه پیشنهاد داده که صادرات برخی از غلات را برای دوره زمانی آوریل تا ژوئن به ۷ میلیون تن محدود سازد.

هرچند این پیشنهاد باید به تأیید کابینه برسد و مطابق با محموله‌های پایان فصل روسیه است اما موجب نگرانی‌هایی در میان تجار شده‌است مبنی بر اینکه مسکو ممکن است محدودیت‌های صادراتی بیشتری وضع کند چنان‌که در گذشته نشان داد این کشور تا کنون فقط در مواجهه با افزایش بهای داخلی یا پایین بودن سطح برداشت محصول دست به چنین اقدامی زده بود.

در کشور اوکراین در همسایگی روسیه هم که از صادرکنندگان بزرگ غلات و روغن‌های گیاهی است، دولت بطور روزانه بر صادرات گندم نظارت می‌کند و گفته‌است که در صورت نیاز اقدام مناسب را انجام خواهد داد.

نانواها و تولیدکنندگان آرد از دولت این کشور خواسته‌اند که به منظور جلوگیری از افزایش قیمت‌ها در صورت بدتر شدن وضعیت بحران کرونا، صادرات غلات را محدود کنند.

کشور صربستان در شرق اروپا نیز صادرات روغن آفتابگردان و سایر اقلام غذایی را به عنوان اقدامی احتیاطی ممنوع کرده‌است.

کشور ویتنام در جنوب شرقی آسیا نیز هرچند به صادرات برنج ادامه داده‌است اما از روز ۲۴ مارس (چهارم حمل/فروردین) صدور مجوزهای جدید صادراتی را به حالت تعلیق درآورده است.

این سومین صادرکننده بزرگ برنج جهان گفت که در حال ارزیابی این مسئله است که آیا ذخایر کافی داخلی برای برخورد با شیوع کرونا دارد یا خیر.

فیلیپین، چین و کشورهای آفریقایی بزرگترین خریداران برنج ویتنام هستند. هرچند این اقدام ویتنام به برخی تردیدها و ابهام‌های اولیه در خصوص ادامه صادرات برنج ویتنام دامن زده‌است، اما زمانی که این تدابیر جدید لغو شود این کار فقط منجر به تأخیر زمانی موقتی در صادرات این محصول استراتژیک خواهد شد.

کشور چین نیز هرچند یک واردکننده خالص مواد غذایی است و ذخایر زیادی دارد، دولت این کشور نیز خرید محصول برنج داخلی را افزایش داده‌است. این اقدام دولت چین می‌تواند مانع صادرات محدود منطقه ای شود، اما همانند اقدام ویتنام، موجب تضمین عدم کمبود داخلی و تثبیت قیمت‌ها در بازار داخلی خواهد شد.

دویچه وله آلمان با اشاره به سیاست‌های ملی گرایانه برخی کشورها از جمله قزاقستان و روسیه برای محدود کردن صادرات غلات به منظور تضمین رفع نیاز داخلی مردم کشورهای خود، نوشت: کارشناسان بیم دارند از اینکه چنین محدودیت‌هایی بر صادرات گندم و آرد منجر به افزایش قیمت اقلام ضروری مانند نان شود و تأثیر مرگباری برای کشورهای فقیر آفریقایی داشته باشد.

قیمتهای بالای نان در گذشته موجب شورش‌ها و بی‌ثباتی‌های سیاسی بخصوص در آفریقا شده‌است. این درحالی است که کمبود اقلام غذایی در بازارهای جهانی به علت کمبود تولیدات نیست بلکه ناشی از موانع لجستیکی برای مهار کرونا است.

«راینر تیله» از مؤسسه اقتصاد جهانی «کییِل» (Kiel) گفت: از آنجا که کشورهای فقیر که بسیاری از آنها در جنوب صحرای آفریقا واقع هستند وارد کنندگان خالص مواد غذایی هستند، افزایش ناگهانی قیمت‌ها تقریباً بطور اجتناب ناپذیری موجب افزایش فقر و گرسنگی در این کشورها خواهد شد زیرا این کشورها ظرفیت بسیار محدودی برای پاسخ به کمبودها و افزایش قیمت‌ها دارند.

این کارشناس در هر حال می‌گوید که انتظار ندارد شاهد موج ملی‌گرایی غذایی در تمام کشورهای صادرکننده اصلی غلات باشد.

وی می‌گوید: کشورهای عضو اتحادیه اروپا و دیگر بازیگران مهم بازارهای جهانی غلات مانند آمریکا، کانادا و استرالیا به احتمال زیاد صادرات خود را حفظ خواهند کرد. این کارشناس در عین حال خاطرنشان کرد که سایر بازیگران مهم مانند هند که بزرگترین صادرکننده برنج است نیز ممکن است از الگوی روسیه و قزاقستان پیروی کند.

در چنین شرایطی اگر وقفه‌ها و اختلالات ناشی از شیوع کرونا تا تابستان تداوم یابد، این وضعیت برای کشورهای ضعیفی که ذخایر مالی محدودی دارند و در گذشته هم چالش‌هایی در زمینه امنیت غذایی داشته‌اند بصورت خاص مشکلاتی ایجاد خواهد کرد.

برخی از این کشورها مانند زیمبابوه، ونزوئلا و موریتانی در شرایط عادی هم برای تأمین غذای مورد نیاز خود دچار مشکل هستند. افزایش قیمت و محدودیت عرضه می‌تواند به سرعت منجر به کمبود شدید مواد غذایی در این کشورها شود.

برای کشور زیمبابوه که از زمان بحران ارزی در اوایل سال ۲۰۱۹ در آستانه یک بحران غذایی قرار داشته‌است، اوضاع بطور خاص تیره و تار است.

وابستگی این کشور به صادرکنندگان مجدد (re-exporters) در حوزه پیرامونی خود مانند زامبیا و آفریقای جنوبی درصورتی که این کشورها تصمیم بگیرند اقداماتی برای محافظت از تأمین غذای داخلی خود انجام دهند، می‌تواند به سرعت کشور زیمبابوه را به لب مرز بحران گرسنگی بکشاند.

از سوی دیگر کشورهایی واردکننده اما ثروتمند خود را دربرابر وقفه‌های موقتی در عرضه مواد غذایی ایمن کرده‌اند.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس هرچند به علت طبیعت بیابانی تولیدات کشاورزی و غذایی داخلی چندانی ندارند اما به علت ثروت و آینده نگری با خطرات زیادی در کوتاه مدت رو به رو نیستند. کشور به عنوان مثال امارات عربی متحده بین ۸۰ تا ۹۰ درصد غذای خود را از خارج وارد می‌کند اما این کشور با اقداماتی مانند متنوع سازی منابع واردات مواد غذایی، ایجاد ذخایر راهبردی قادر به ذخیره‌سازی مصرف شش‌ماهه و سرمایه‌گذاری مستقیم در توسعه کشاورزی خارجی، آسیب‌پذیری خود دربرابر وقفه در واردات را کاهش داده‌است.

سایر کشورهای این منطقه هم اقدامات مشابهی انجام داده‌اند که تا چندین ماه آنها را در برابر هرگونه وقفه در بازار غذایی جهانی مصون می‌سازد.
کد مطلب: 92368
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل