​منابع آبی افغانستان و خصوصیات آن (قسمت دوم و پایانی)

افغانستان یک کشور کوهستانی می‌باشد. قله‌های بالا و پایین و دره‌های کوچک و بزرگ آن به خصوص رشته کوه‌های هندوکش و کوه بابا و کوه‌های مناطق مرکزی رودهای خرد و کلانی را برای مردم این سرزمین جاری می‌سازد.
تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۸ عقرب ۱۳۹۷ ساعت ۰۹:۴۱
افغانستان یک کشور کوهستانی می‌باشد. قله‌های بالا و پایین و دره‌های کوچک و بزرگ آن به خصوص رشته کوه‌های هندوکش و کوه بابا و کوه‌های مناطق مرکزی رودهای خرد و کلانی را برای مردم این سرزمین جاری می‌سازد. متأسفانه مردم افغانستان به دلیل عدم برخورداری از ثبات سیاسی در سه دهه اخیر، گسترش ناامنی، فقدان یک دولت مرکزی قدرتمند و دنبال نکردن یک برنامه توسعهٔ معین نتوانسته‌است تاکنون از این منابع آبی سرشار به شکل درست و بهینه در راستای بهبود زراعت و مالداری استفاده کنند. یک محقق فرانسوی که حدود چهل سال قبل راجع به توسعه مناطق مرکزی افغانستان تحقیق کرده‌است، در این مورد چنین می‌نویسد:
«ولایات مرکزی هزاره‌جات ذخیره آب افغانستان به‌شمار می‌روند. آب در اینجا نسبت به بقیه حصص فراوان است. جریان آب در یک قسمت از شبکه این ولایات فصلی است. لیکن دریاهای دائمی [رودخانه‌های دائمی] نیز در این‌جا خیلی زیاد است که عمده‌ترین اینها عبارت است از: رود هلمند و شعب آن، هریرود، فراه رود و دریای امیر.
رودخانه‌های افغانستان غالباً از کوه پایه‌های هزارستان و مناطق شرقی کشور سرچشمه می‌گیرند و به سمت غرب، جنوب، شمال و شرق جریان می‌یابند. به دلیل ارتفاع زیاد کوه‌ها و کاهش نسبتاً سریع ارتفاع آنها سرعت آب‌ها بسیار زیاد است. به همین جهت برای تولید انرژی برق، حوض‌های پرورش ماهی و پرورش درختان مثمر و غیرمثمر مناسب است. اما متأسفانه از این منبع خدادادی در جهت توسعه و بهبود زندگی توده‌ها بهره ای گرفته نمی‌شود. البته در سال‌های اخیر جهت بهره‌برداری از انرژی آب برای تولید برق از چشمه‌های روستایی و بعضاً رودهای کوچک تلاش‌هایی صورت گرفته‌است. اما از رودهای بزرگ‌تر که در عمق دره‌ها قرار دارند و قدرت بیشتری را برای تولید برق به خاطر حجم بالای آب دارند، استفاده ای نشده‌است.

الف) هیرمند:
آقای حسین نایل در کتاب ساختار طبیعی هزارجات می‌نویسد:
«بزرگ‌ترین و نام‌آورترین دریای هزاره‌جات [رودخانه هزاره‌جات] و نیز معروف‌ترین دریای افغانستان هیرمند است که در ناحیه شرقی هزاره‌جات به وجود می‌آید و در میان کوه‌ها و دره‌ها و وادی‌ها پرورش می‌یابد و رفته رفته بزرگ‌تر می‌شود. سرانجام به دریای عظیم و فیض‌بخش تبدیل می‌گردد. ارتفاعات بیش از ۳۱۰۰ تا ۳۵۰۰ متری جناح غربی «اونی» در ساحات شرقی هزاره‌جات و در فاصله ۸۵ کیلومتری غرب کابل، منشأ و سرچشمه هیرمند است. مسیر جریان هیرمند به طرف غرب و جنوب غرب است و طول آن را از منبع تا مصب بیش از ۸۰۰ کیلومتر است.
یکی از سرشاخه‌هایی که به رود هیرمند می‌ریزد رودخانه‌های دایکندی است که خود باز دارای چندین شاخه است. رودخانه گرمآب که در منطقه ولسوالی (شهرستان) ناهور مربوط به ولایت غزنی است و با شرق شهرستان که از توابع دایکندی می‌باشد هم‌مرز است به هیرمند می‌ریزد و رودخانه منطقه چهارصدخانه شهرستان و شش رودخانه دیگر در شهرستان، رودخانه سنگ تخت [که از پترمه و غرغره سرچشمه گرفته و همراه رودخانه شیخ علی واشترلی به سمت شیخ میران جریان می‌یابد] رودخانه‌های شیخ علی واشترلی و غیره وارد هیرمند می‌شود و رودخانه ارغنداب، رودخانه ارغنداب که از مالسان سرچشمه می‌گیرد. بعد از طی مسیر وارد جاغوری می‌شود و به رود بزرگ هیرمند می‌ریزد. این رودخانه بزرگ افغانستان از میان مردمانی سرچشمه می‌گیرد که در بدترین نقاط افغانستان و صعب‌العبورترین نقاط این کشور زندگی می‌کنند و از این نعمت فراوان و حیات‌بخش کمترین استفاده را می‌برند.

ب) آمودریا:
از کوه پایه‌های دارای ارتفاع ۴۰۰۰ متری سرچشمه گرفته و حدود ۱۱۲۶ کیلومتر آن مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان ازبکستان و ترکمنستان را تشکیل می‌دهد و قسمت‌هایی از آن قابل کشتی‌رانی است. آمودریا پس از طی مسافت ۱۴۰۰ یا ۱۵۰۰ کیلومتر به دریای اورال می‌ریزد و با ریختن به دریاچه بایکال ازبکستان از کشور خارج می‌شود.

ج) هریرود:
هریررود به طول ۴۸۵ کیلومتر از بلندی‌های «بنام روغن گردو» بین منطقه سرجنگل و یکاولنگ سرچشمه می‌گیرد. رودخانه سرجنگل به سوی غرب کشور جریان دارد و از دولت‌یار می‌گذرد. آب رودخانه لعل نیز در ناحیه شنیه دولت‌یار به رودخانه سرجنگل می‌پیوندد و با هم رودخانه هریررود را به وجود می‌آورند. این رودخانه بعد از آبیاری مناطق در مسیر خود داخل ولایت هرات می‌شود و به سوی اسلام قلعه جریان می‌یابد و چندین کیلومتر در امتداد مرز ایران و افغانستان جریان یافته و سپس وارد ایران می‌شود.
دولت‌های وقت افغانستان برای احداث سد بر روی این رودخانه هر از گاهی برنامه‌هایی را روی دست گرفتند اما در اجرای آن چندان موفق نبودند. خوشبختانه در حال حاضر دولت فعلی افغانستان با احداث سد بزرگی به نام «سد سلما» در دره تخت بر روی این رودخانه با هدف تولید برق و انرژی و آبیاری زمین‌های زراعتی در کنترل آن موفق عمل کرده‌است. بی گمان در دراز مدت مهار این رودخانه تأثیر چشم‌گیری بر توسعه اقتصادی حوزه غربی کشور خواهد داشت. با توجه به زمین‌های حاصل‌خیر اطراف این رودخانه مردم افغانستان تا هنوز از این منبع عظیم آبیاری و انرژی برق استفاده نکرده بودند و برای سال‌ها این نیروی طبیعی به هدر رفته می‌رفت.

د) رودخانه کابل:
این رودخانه از دره «اونی کوه پغمان» سرچشمه گرفته، جلگه میدان را آبیاری می‌کند و در حدود جاده قندهار مسیر خود را کمی تغییر داده و به تنگی للندر به سمت جنوب کوه «قرغ» داخل می‌شود و بعد با طی مسیر به جلگه معروف چهار دهی وصل شده، پس از عبور از چهارده وارد شهر کابل می‌گردد و بعد از خروج از شهر کابل و الحاق به رود «پنج شیر» و رود «کنر» از وسط شهر جلال‌آباد گذشته و سرانجام به دریای سند پاکستان می‌ریزد.
با نظر به توصیف چهار رودخانه مهم افغانستان، متأسفانه کشور افغانستان که بیش از ۷۰ درصد نفوس آن مشغول دامداری و کشاورزی اند برنامه‌های جدی و جامعی به منظور استفاده از منابع آبی آن دنبال نشده‌است. متأسفانه علیرغم این منابع سرشار و غنی برخی از شهرها مثل کابل از کمبود آب شرب سالم رنج می‌برند. برق وارداتی افغانستان سالیانه مصارف گزافی را بر روی دست خانوارها می‌گذارد. زراعت به شکل حرفه‌ای دنبال نمی‌شود و به خاطر خشکسالی پرورش دام روند کاهشی را تجربه کرده‌است. در حالی که می‌توان زمینه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را در قسمت برق‌گیری از این منابع آبی مهیا کرد، لین کشی و توزیع برق وارداتی فضای سیاسی را برای مدتی متشنج ساخت و فاصله دولت و ملت را زیاد نمود. دولت افغانستان می‌تواند با بسترسازی ورود بخش خصوصی احداث سدهای کوچک و نصب توربین‌های معمولی را به بخش خصوصی واگذار نماید.
- اسماء جمالی / افغانستان ما
کد مطلب: 86019
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/twJQPq
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل