​منابع آبی افغانستان و خصوصیات آن (قسمت اول)

یکی از عناصر اصلی برای ادامه حیات موجودات زنده آب است. از این رو در صورت کمبود، در مناطق مختلف رقابت بر سر کسب و تصاحب سرچشمه‌های آن امری طبیعی جلوه می‌نماید.
تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۸ عقرب ۱۳۹۷ ساعت ۰۹:۳۷
​منابع آبی افغانستان و خصوصیات آن (قسمت اول)
یکی از عناصر اصلی برای ادامه حیات موجودات زنده آب است. از این رو در صورت کمبود، در مناطق مختلف رقابت بر سر کسب و تصاحب سرچشمه‌های آن امری طبیعی جلوه می‌نماید. در حدود ۷۱ درصد از سطح کره زمین پوشیده از آب است، لیکن از کل آب‌های کره زمین تنها ۳ درصد آن آب شیرین و قابل شرب بدون تصفیه است و ۹۷ درصد آن را آب‌های شور تشکیل می‌دهد و از این ۳ درصد آب شیرین ۷۷ درصد آن به صورت یخچال‌های کوهستانی و یخ‌های قطبی ثابت است. در بررسی بحث پایداری آب باید به استفاده از آب در کشاورزی توجه خاصی شود؛ زیرا ۷۰ درصد تمام آب‌های شیرین که قابلیت بازیافت برای شرب را دارند، در کشاورزی مصرف می‌شود. از طرفی به دلیل روند روبه رشد جمعیت جهان به ویژه در کشورهای در حال توسعه روز به روز سرانه آب در دسترس رو به کاهش است. در افغانستان که یک کشور محصور در خشکی و کوهستانی می‌باشد، آب به مانند زمین دارای ارزش اقتصادی بالایی است. در افغانستان جریان یافتن آب‌های سطحی و مورد استفاده شرب و آبیاری مزارع در این سرزمین وابستگی تام به فصول بارندگی آن دارد.
براساس گزارش منابع معتبر، سالیانه ۷۵ میلیارد متر مکعب آب در کشور موجود است که ۸۰ درصد آن از طریق ذوب شدن برف‌ها و یخچال‌های طبیعی به دست می‌آید. از این مقدار (۷۵ میلیارد مترمکعب) ۵۷ میلیارد مکعب آب‌های سطحی و ۱۸ میلیارد متر مکعب منابع آبی زیرزمینی می‌باشد که متأسفانه از مقدار ۵۷ میلیارد متر مکعب آب‌های سطحی تنها از ۲۰ میلیارد آن بهره‌برداری می‌شود و مابقی بلااستفاده از مرزهای کشور خارج می‌گردد. یعنی ۳۷ میلیارد مترمکعب آب‌های سطحی به دلیل فقدان سدهای آب گردان به کشورهای همسایه سرازیر می‌شود در حالی که خشکسالی و فقدان آب به کاهش تولید در بخش کشاورزی می‌انجامد.
به گفته مسئولین وزارت آب و انرژی طی چند سال اخیر در سراسر کشور حدود ۱۲۰ تأسیسات زیربنایی آب بازسازی و نوسازی شده‌است و برنامه ۱۱ سد بزرگ آب‌گردان و ۱۳ سد کوچک در دست اجرا است. با این وجود چندان در مهار و استفاده از منابع آبی کشور کار رضایت بخش و مؤثری انجام نگرفته‌است. سیستم جریان آب‌های سطحی افغانستان خصوصیات ویژه‌ای دارد؛ زیرا بخش‌های مهمی از دریافت‌های آبی کشور به دلیل شرایط جوی افغانستان به سرعت تبخیر می‌شوند. لیکن آن قسمت که به صورت آب‌های روان جریان می‌یابند مورد توجه بیشتر است؛ چون به آسانی قابل استفاده در عرصه کشاورزی می‌باشند. با توجه به این که مطالعات هیدرولوژیکی در افغانستان سابقه بیش از ۵۰ سال را دارد، بدین منظور حدود ۱۴۰ دستگاه هدرولوژیکی در سراسر افغانستان جهت مطالعه دقیق جریان منابع آب‌های سطحی مانند: رودخانه‌ها و چشمه‌ها و … در حال فعالیت اند. نتایج این مطالعات منابع آب‌های سطحی افغانستان را به ۳ نوع ذیل تقسیم می‌کند:
الف) مناطقی که دارای آب‌های سطحی دائمی می‌باشند، این مناطق در نواحی شمال شرقی کشور موقعیت دارند و شامل رودهای دائمی هستند که این منابع آبی برای زراعت و مورد استفاده خانوارها قرار می‌گیرد.
ب) مناطقی که دارای آب‌های سطحی موقتی می‌باشند. این مناطق در قسمت‌های مرکزی کشور قرار دارند که در فصل‌های بارانی و برف‌باری پرآب می‌شوند و با کاهش مقدار بارندگی سطح این آب‌ها به سرعت تقلیل یافته و از بین می‌روند.
ج) مناطقی که دارای آب‌های سطحی فوق‌العاده کم‌حجم می‌باشند و در قسمت‌های جنوب غربی، شمال غربی و جنوب شرقی موقعیت دارند و در خلال وقفه‌های معین زمانی این مناطق بسیار آسیب‌پذیر می‌شوند؛ زیرا اثرات خشکسالی در این مناطق بحران شدید غذایی از نقطه نظر زراعت و مالداری ایجاد می‌کند.
با توجه به محصور بودن افغانستان در خشکی و عدم دسترسی آن به آب‌های آزاد و از سوی دیگر ارتباط مستقیم منابع آبی کشور به میزان بارندگی سالانه و از طرفی هم خشکسالی‌های مستمر اقتضاء می‌کند که در این زمینه راه‌کارهای لازم سنجیده و پیشنهاد شوند. نوسانات بارندگی و شرایط اقلیمی متغیر که منجر به کاهش و افزایش منابع آبی کشور می‌شود تأثیر شدید بر توسعه‌نیافتگی افغانستان دارد. در بعضی روستاها چشمه‌هایی که مردم از آن به منظور شرب و آبیاری مزارع و باغ‌های خود استفاده می‌کنند، طی چند سال اخیر خشک یا به مقدار زیادی کاهش یافته که باعث ناامیدی اهل روستا و ده گشته‌است و سرانجام ممکن است به مهاجرت و بی‌سرنوشتی آنان منجر شود و دیگر این که کاهش آب سبب کاهش محصولات کشاورزی شده و این عوامل مزید بر عوامل‌های دیگر عقب‌ماندگی مردم این مرز و بوم را رقم می‌زند. یکی از ویژگی‌های رودخانه‌های افغانستان طغیانی بودن آن‌ها است. به این معنا که تحت تأثیر شدید سیستم بارندگی اند و متأثر از توزیع فصلی و شرایط متغیر اقلیمی، رودخانه‌ها خاصیت طغیانی می‌یابند. سیلاب‌ها سبب می‌شود زمین‌های واقع در کناره‌های رودخانه‌ها خسارت دیده و از این رهگذر زیان‌های مالی بر کشاورزی و باغ‌های مردم وارد شود.
رودخانه‌های افغانستان در بستر کوهستانی خود در دره‌های عمیق و تنگ جریان دارند. به عنوان مثال رود هیرمند که در مسیر خود از مناطق بهسود، بامیان و دایکندی می‌گذرد؛ و به دلیل شیب شدید این بسترها سرعت جریان آب زیاد است. نیروی فرسایش حاصل از سرعت زیاد آب، سطح بستر یا کناره‌های رودخانه را به سرعت تخریب کرده و با خود حل کرده و با خود می‌برد و بر عمق بستر رودخانه می‌افزاید و فرصت ساختن نهر به منظور آبیاری مزارع اطراف رودخانه‌ها را از مردمان ساکن در قریه جات همجوار آن می‌ستاند. با این شرح آب‌ریزهای رودخانه‌های دائمی کشور را حوضه‌های خارج از آن یعنی آن سوی مرزهای سیاسی تشکیل می‌دهد. به عبارت دیگر قسمت عمده آب‌های جاری کشور از دسترس مردم افغانستان خارج می‌گردد و به کشورهای همسایه سرازیر می‌گردد. از رودخانه‌های مهم افغانستان می‌توان رودهای آمودریا، هیرمند، هریررود و رود کابل را نام برد.
منابع آبی افغانستان یکی از ظرفیت‌های بالقوه آن به حساب می‌آید که با بهره‌برداری صحیح از آن می‌توان میزان محصولات کشاورزی را افزایش داد، برق تولید نمود، آب شرب صنعتی برای مصرف داخلی و خارجی ساخت و حتی از مناظر زیبای آن به نفع صنعت توریزم بهره برد. غیر واقع بینانه نخواهد بود اگر بگوییم یکی از صنایعی که می‌تواند مسیر توسعه را فراروی افغانستان هموار کند و در سطح منطقه قدرت چانه زنی با کشورهای همسایه را به او بدهد، مدیریت و صنعت آب است.
- اسماء جمالی / افغانستان ما
کد مطلب: 85991
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/gdNGGo
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل