​آب و توسعه شهرها

در بخش اول به بررسی نقش حیاتی آب در شکوفایی شهرها پرداختیم. همچنین دیدگاه سیاستمداران، مدیران و از همه مهمتر نظریه‌های بنیادین متفکران در این مورد ذکر گردید. در بخش اول مقاله آب و توسعه شهر عوامل نگرانی ذکر شد. در ادامه این یادداشت تلاش شده تا به راهکارهای ارائه شده از سوی دانش شهرسازی برای رفع نگرانی‌ها اشاره شود.
تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۰ سرطان ۱۳۹۷ ساعت ۰۹:۱۵
​آب و توسعه شهرها
مقدمه؛ امید باید باشد
در بخش اول به بررسی نقش حیاتی آب در شکوفایی شهرها پرداختیم. همچنین دیدگاه سیاستمداران، مدیران و از همه مهمتر نظریه‌های بنیادین متفکران در این مورد ذکر گردید. در بخش اول مقاله آب و توسعه شهر عوامل نگرانی ذکر شد. در ادامه این یادداشت تلاش شده تا به راهکارهای ارائه شده از سوی دانش شهرسازی برای رفع نگرانی‌ها اشاره شود.
خاومیانه، ایالات متحده، شمال آفریقا و آسیای مرکزی به نسبت جمعیت پرمصرف‌ترین نقاط جهان از نظر مصرف آب هستند. تابستان ۲۰۱۷ در حالی آغاز شد که کالیفرنیا یکی از سرسبزترین و زیباترین ایالت‌های آمریکا مانند بسیاری از ولایت‌های کشورما در خشکسالی شدیدی فرورفته بود. اگرچه دانشمندان از ۵ سال پیش خطر خشکسالی را پیش بینی کرده بودند؛ ولی جلوگیری از این اتفاق هیچ وقت میسر نبوده‌است. با این حال چگونه می‌شود الگوی زندگی شهروندان را متناسب با شرایط جدید تغییر داد. وقتی روند مشکلات شهری ناشی از کمبود منابع آب به‌طور روزافزونی رو به افزایش است. الگوی شهری چگونه باید باشد تا در طی این روند، آینده شهر به خطر نیفتد؟
تصمیم گیرندگان و شهروندان این ایالت با توجه به وضعیت، آغاز به انعکاس این مسائل کرده‌اند: با ادامه وضع موجود آیا شهر می‌توانند یک زندگی رؤیایی را به ارمغان آورد؟ واقعاً آینده شهر چیست؟ و آینده شهروندان کجاست؟ دکتر حجت میان آبادی پژوهشگر حوزه آب در این باره می‌گوید: درست است که ایالت کالیفرنیا با بحران آبی روبه‌رو شده که در ۵۰۰ سال گذشته بی‌سابقه بوده‌است؛ ولی ایالتی که از نظر ثروت و توسعه‌یافتگی در آمریکا سرآمد است اکنون در جای جای این ایالت به تابلوهایی برمی‌خوریم که توسط شهرداری نصب شده و روی آن نوشته «عذرخواهی می‌کنیم! به‌علت خشکسالی نمی‌توانیم چمن‌های شهر را آبیاری کنیم.»
بنابراین سرک‌ها و بلوارها خشک شده و مردم با خرید اسپری سبزرنگ، زمین‌های بایر اطراف خود را رنگ می‌کنند تا کمی از چهره عطش شهر بکاهند. در واقع یکی از ثروتمندترین نقاط جهان بدون هیچ تردیدی صرفه جویی را بعنوان راه حل اول خود برمی‌گزیند.
با توجه به مفاهیم بنیادین شهرسازی از قبیل مداخله و تنظیم فضا و فعالیت به منظور بهبود کیفیت زندگی ساکنان، در ادامه این یادداشت بررسی و تحلیل در سه بعد آمایش سرزمین، برنامه‌ریزی منطقوی و برنامه‌ریزی شهری و طراحی شهری صورت می‌پذیرد.

آمایش سرزمین و برنامه‌ریزی منطقوی: مهاجرت و حاشیه نشینی
به زبان ساده و رایج و عمومی آمایش آب معادل کاری است که حضرت یوسف (ع) در زمان خشکسالی مصر انجام دادند. به طوری که هفت سال اول قسمتی از محصول ذخیره شود تا در زمان خشکسالی مردم در قحطی نمانند. این ساده‌ترین مثال برای مسئله آمایش آب است؛ ولی در ادبیات تخصصی و بر پایه تعریف شبکه نظارت برنامه‌ریزی فضایی اروپا، آمایش سرزمین عبارت است از رویکرد منسجم و فعال توسعه سرزمین در جهت شکل‌دادن به آینده شهرها، و در تعریف سازمان فائو مستقیماً به رابطه آب و خاک در آمایش سرزمین اشاره شده‌است. هدف از آمایش منابع آب در برنامه آمایش سرزمین نیز تعادل بین منابع آب موجود با تقاضا برای منابع آب ضمن در نظر گرفتن منابع آبهای سطحی و زیرزمینی در سطح ملی یاد شده‌است.
اولین نشانه بحران آب در مقیاس آمایش سرزمین و ملی، شروع مهاجرت از روستاها به شهرهاست. یعنی تعادل جمعیتی به هم می‌خورد. مهاجرت کلمه ای نام آشنا برای مردم سرزمین افغانستان است. کشور ما تجربه زیادی در زمینه مهاجرت‌های سیاسی، اقتصادی، و… ولی اکنون ما شاهد صفوف پناهندگانی به شهرها هستیم که بر اثر فشارهای زیست‌محیطی از خانه و کاشانه خود رانده شده‌اند. با توجه به رشد سریع جمعیت در افغانستان قطعاً مهاجرت از روستا به شهر ناشی از کمبود آب افزایش خواهد یافت. این مردم چاره ای جز ترک روستا و موطن خویش نداشته‌اند. آواره و گرفتار در بیابان‌ها، گرفتار و بی سرپناه غالباً در حاشیه شهرها به دنبال کار می‌گردند. متأسفانه یکی از شاخصه‌های بی‌ثباتی در کشورهای در حال توسعه همین مسئله بی‌کاری است. در کشورهایی که نظام طبیعی مورد مراقبت قرار نمی‌گیرد. آب و زمین دائماً در حال تخریب است. این خود یعنی وارد شدن به هزارتویی از مشکلات اقتصادی که اگر راه حلی برایش سنجیده نشود بیرون آمدن از آن بسیار دشوار است. بطور کلی در آمایش سرزمین ظرفیت مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور رصد می‌شود و برای هر نقطه از سرزمین طرح و برنامه ارائه می‌شود. مثلاً در برنامه آمایش منابع آبی دولت کانادا در حال حاضر برای هر متر مربع از سرزمین کانادا از نظر منابع آبی مراحل بررسی، شناخت، تحلیل و ارائه راهبرد برای استفاده از فرصت‌ها و راهکار مقابله با مشکلات برنامه شده‌است.

برنامه‌ریزی منطقوی و شهری: آب و اکوسیستم
شهر سکونت گاه و خانه دوم برای زندگی بشر است. اما امروزه شهر کابل جای سالمی برای زندگی نیست. هوای شهر در همه جا آلوده شده، شهر آب آشامیدنی سالم و کافی در اختیار ندارد. طرح بهسازی رودخانه کابل فراموش شده‌است. آیا وقت آن نرسیده از خود بپرسیم ادامه با روند کنونی مشکلات شهری مانند کمبود منابع آب چه اتفاقی در شهرهای ما بیافتد؟
برنامه‌ریزی منطقوی علم تعادل بخشی است. به‌طور مثال اگر سطح سفره‌های آب زیرزمینی در شهر کابل پیوسته سقوط می‌کند ما چطور بین عرضه و تقاضای آب تعادل بخشی کنیم؟ زیرا عدم انجام این کار یعنی در آینده وضع ما نه تنها خوب نمی‌شود که بدتر می‌شود. در سطح منطقوی ظرفیت کشاورزی هر یک از مناطق کشور مورد مطالعه قرار می‌گیرد. سپس منابع آب مورد مدیریت قرار می‌گیرد. غالباً بازسازی و ترمیم رودخانه‌ها در حوزه برنامه‌ریزی منطقوی صورت می‌پذیرد.
امروزه آلودگی رودخانه‌ها به یک مسئله حیاتی در سراسر جهان تبدیل گشته‌است. فرایند پاکسازی شامل اقدامات بهسازی فیزیکی و شیمیایی آب و رسوب آلوده رودخانه و نیز فیلتر کردن مواد و جمع‌آوری اشیا آلوده کننده است. تا آب رودخانه برای آشامیدن و کشاورزی مهیا شود. از طرفی در این برنامه بخشی از آب رودخانه همواره برای حمایت از اکوسیستم‌ها به طبیعت بازمی‌گردد. تا تنوع زیستی حفظ شود؛ و آب بطور پایدار برای نسل‌های بعدی هم باقی بماند.

طراحی شهری: آب شرب ما کجاست؟
درک یونانیان باستان از آب (غالبا در ترکیب با عناصر شهری) در یک گسترهٔ موضوعی ذهنی بیشتر زیباشناختی بود. همین‌طور تیموریان آب را بیشتر برای آبادانی باغ‌ها و زیباسازی شهرهایشان می‌خواستند. در این راستا ژان باستیه در کتاب مشهورش شهر معتقد است: «آب» ارتقای ارزش میراث شهری را ممکن می‌سازد و به ارتقای منزلت شهری کمک می‌کند: از نظر اجتماعی – فرهنگی، استفاده از مناظر آب در شهر به عنصری مهم از محیط شهری تبدیل می‌شود و اغلب دلیل تبلیغاتی برای جذب بناهای اداری و ساختمانهای مجلل می‌شود (مانند اطراف سنترال پارک نیویورک).
طراحی شهری از آغاز به آب نگاهی محیطی داشته، آب به عنوان یکی از اساسی‌ترین عناصر منظر در شکل‌گیری تعاملات اجتماعی نقش مهمی دارد؛ ولی اخیراً ریچارد رجیستر در کتاب بوم شهرها تأکید می‌کند وقت آن رسیده که طراحی شهرها را به‌طور بنیادین مورد بازنگری قرار دهیم. رجیستر می‌گوید به شهر باید به صورت نظامی نگریست که در حال کار است، نه این که اجزای آن کار کند بلکه کل آن کار می‌کند، او به نحو قانع کننده ای استدلال می‌کند که شهرها باید در اکوسیستم‌های محلی خود ادغام شوند نه این که به آن‌ها تحمیل شود. به زبان ساده رجیستر می‌گوید: طراحی شهر و بناهای آن بخشی از چشم‌انداز و ویژن سرزمین محلی است؛ بنابراین شهر باید از امکانات زیست‌بوم خود سود جوید. ساختمان‌ها باید طوری طراحی شوند که هماهنگ با اقلیم بطور طبیعی گرم و سرد شوند. همچنین بخش عمده نیاز خود به آب را از طریق بازیافت آب و تصفیه آب و مصرف مجدد آن تأمین کند. رجیستر پیش بینی می‌کند ممکن است با بالا رفتن قیمت آب مردم دوباره به روستاها بازگردند؛ ولی این بازگشت برای کسانی که آب روستایشان را هم از دست داده‌اند همراه با ناامیدی خواهد بود.
در کالیفرنیا وقتی همه نهادها احساس خطر کردند، موتر شوی‌ها و حوض‌های آب دستور داده شده‌اند که از دستگاه‌های تصفیه آب استفاده کنند تا از همان آب مصرفی دوباره استفاده کنند. شهرداری استاندارد شیرهای تشناب‌ها و حمام‌ها را عوض کرد و همه ساختمان‌ها موظف شدند از شیرآلاتی استفاده کنند که حجم کمتری از آب را از خود بیرون می‌کنند. آب آپارتمان‌ها محاسبه هزینه اش بر اساس تعداد نفر شد، خانه‌هایی که موتر یا چمن زیاد آب می‌دهند جریمه‌های سنگین می‌شدند. همه دانشگاه‌ها و ادارات دولتی موظف شدند تا سه سال آینده از چشم‌های الکترونیک برای تشناب‌های خود استفاده کنند و حتی استانداردهای حجم سیفون تشناب‌ها هم تغییر کرد. امروز گفته می‌شود خطر کم‌آبی در کالیفرنیا نسبت به دیگر ایالت‌ها ۷ سال عقب‌تر می‌افتد.
- محمدامین بیانی / افغانستان ما
کد مطلب: 81525
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/ufx5gD
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل