به مناسبت ولادت باسعادت امام محمدباقر (ع)

شکافنده دانش / داکتر عباس زریاب خویی

امام محمدباقر (ع)، ابوجعفر محمد بن علی (ع)، امام پنجم از ائمه اثنی‌عشر (ع) و هفتمین معصوم از چهارده معصوم (ع) است.
تاریخ انتشار : دوشنبه ۲۸ حوت ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۵۱
شکافنده دانش / داکتر عباس زریاب خویی
امام محمدباقر (ع)، ابوجعفر محمد بن علی (ع)، امام پنجم از ائمه اثنی‌عشر (ع) و هفتمین معصوم از چهارده معصوم (ع) است. تولد آن حضرت در سال ۵۶ یا ۵۷ق در مدینه رخ داد. روز تولد را به اختلاف در اول رجب و سوم صفر گفته‌اند و روز اول رجب را نیز جمعه یا دوشنبه یا سه‌شنبه ذکر کرده‌اند. مطابق جداول وستنفلد، روز اول رجب سال ۵۷ق مطابق بوده‌است با روز یکشنبه دهم ماه مه سال ۶۷۷م و این محاسبه به روایتی که روز تولد آن حضرت را غرّة رجب روز دوشنبه سال ۵۷ گفته‌است، نزدیکتر است؛ زیرا اختلاف یک روز را باید به حساب اختلاف در رؤیت هلال گذاشت.
مادر آن حضرت فاطمه، دختر امام حسن مجتبی (ع) است که مکنّی به «ام‌عبدالله» یا «ام‌الحسن» بود و با این ترتیب، آن حضرت هم از جانب مادر و هم از جانب پدر، فاطمی و علوی بوده‌است. لقب ایشان به سبب دانش بیکران «باقر» یا باقرالعلم [باقرالعلوم] بوده‌است و همه نویسندگان شرح حال آن حضرت از شیعه و سنی متفقند بر اینکه این لقب از مصدر «بقْر» به معنی شق و شکافتن و بازکردن و وسعت‌دادن آمده‌است. در لسان‌العرب آمده‌است: «تبقر» توّسع در دانش و مال است و به محمد بن علی بن الحسین «باقر» می‌گفتند؛ زیرا او علم را می‌شکافت و اصل آن را می‌شناخت و فرعش را استنباط می‌کرد و در علم تبقر داشت (یعنی وسعت و احاطه داشت). صدوق و طوسی در آمالی خود روایت کرده‌اند که رسول‌الله (ص) آن حضرت را باقر نامید و به جابر بن عبدالله انصاری فرمود: «ای جابر، زمان یکی از اولاد مرا که از فرزندان حسین است، درک خواهی کرد. او همنام من است و علم را با مهارت بسط می‌دهد و می‌شکافد. وقتی او را دیدی، سلام مرا به او برسان.»

سیرت و صورت امام
وی گندمگون و میانه‌بالا و قوی هیکل بود. صورتی گرد و محاسنی سیاه و مویی مجعد داشت، ابروانش پیوسته و چشمانش درشت و بینی‌اش کشیده بود. در گفتار راستگوترین و در دیدار گشاده‌روترین و در بذل جان در راه خدا، بخشنده‌ترین و در اخلاق، متواضع‌ترین مردمان بود. از خوف خدا بسیار می‌گریست و هنگام بروز مشکلات، اهل بیت را جمع می‌کرد و باهم به ذکر و استغاثه می‌پرداختند.
قسمت عمدة درآمد ملک خود را در راه خدا انفاق می‌فرمود و خود مانند غلامانش در مزرعه کار می‌کرد. در زهد و فضل و تقوا و آشنایی با رموز قرآن و سنت و تفسیر و احکام شرع، سرآمد همگان و ضرب‌المثل بود. بقایای صحابه و وجوه تابعین و رؤسای فقها از او روایت حدیث کرده‌اند.
ابن‌شهرآشوب در «مناقب» نام بزرگانی را که از امام پنجم روایت حدیث کرده‌اند، چنین آورده‌است: از صحابه، جابر بن عبدالله، از تابعین، جابر جعفی و کیان سختیانی صوفی، از فقهای بزرگ، ابن‌مبارک و اوزاعی و زهری و مالک بن انس و ابوحنیفه و شافعی و زیاد بن منذر نهدی، از مصنفان، طبری و بلاذری و سلامی و خطیب بغدادی.

دانش بیکران
احادیثی که از ابوجعفر (ع) روایت شده، فصول عمده فقه تشیع را تشکیل می‌دهد. علی بن عیسی اربلی در کتاب کشف‌الغمه و ابن طلحه در مطالب‌السؤول و سبط ابن جوزی در تذکره‌الائمه و سایر محدثان اهل سنت از عبدالله بن عطاء مکی روایت کرده‌اند که گفته‌است: «علما را نزد هیچ‌کس حقیرتر از آن ندیدم که در محضر ابوجعفر محمد بن علی (ع) دیدم. حکم بن عبینه با مقامی که بین علما داشت، در برابر او چون کودکی ابجدخوان می‌نمود.»
احتجاج آن حضرت با خوارج و صوفیان و فقها و راهبان مسیحی و با هشام بن عبدالملک و جواب‌های مقنعی که به هر یک می‌داده، در کتب سیره مسطور است. علاوه بر احادیث و رساله‌های آن حضرت که حد فصاحت است، به عبری و سُریانی نیز واقف بود و نمونه اشعار و کلمات قصارش در تحف‌العقول، آمالی سید مرتضی، حلیه‌الاولیاء و سایر کتب حدیث و تاریخ ثبت است. به قول ابن‌الندیم در الفهرست، امام باقر کتابی در تفسیر تصنیف نموده که ابوجارود زیدی آن را روایت کرده و ابوبصیر یحیی بن قاسم السدی و علی بن ابراهیم بن هاشم در تفسیر خود نقل کرده‌اند. کلینی در روضة کافی دو رساله از امام را که خطاب به سعدالخیر اموی است، درج نموده‌است. ابن‌الندیم تألیف کتابی را به نام «هدایه» به ابوجعفر محمد بن علی نسبت داده که ظاهراً تألیف امام پنجم (ع) است.

خلفای عهد
حضرت باقر (ع) در زمان امامت خود با ولید بن عبدالملک (متوفای ۹۶ق) و سلیمان بن عبدالملک (م ۹۹ق) و عمر بن عبدالعزیز (م ۱۰۱ق) و یزید بن عبدالملک (م ۱۰۵ق) و هشام بن عبدالملک (م ۱۲۵ق) معاصر بود و به اغلب احتمالات سی وهفت سال با پدر بزرگوار خود بود. وفات ایشان بنا به اشهر اقوال، در سال ۱۱۴ق بود و بعضی سال ۱۱۶ و ۱۱۷ نیز گفته‌اند، همچنان که در ماه وفات آن حضرت نیز میان ذوالحجه و ربیع‌الاول و ربیع‌الآخر اختلاف است. قبر ایشان در بقیع در کنار قبر امام زین‌العابدین و امام حسن مجتبی علیهماالسلام است.

در کلام دانشوران اهل سنت
نویسندگان اهل سنت دربارهٔ زندگی و سخنان و آثار و روایات آن حضرت مطالبی نسبتاً مفصل دارند؛ از جمله حافظ ابونعیم اصفهانی در حلیه‌الاولیاء و طبقات‌الاصفیاء (ج۳، ص۱۸۰–۱۹۲) و حافظ ذهنی در سیر اعلام‌النبلاء (ج۴، ص۴۰۱–۴۰۹). ذهبی می‌گوید که آن حضرت در سال ۵۶ در زمان حیات عایشه (م ۵۸ق) و ابوهریره (م ۵۹ق) متولد شد و به‌طور مرسل از جدش حضرت رسول (ص) و نیز از علی بن ابی طالب (ع) روایت می‌کند و روایت او از حضرت رسول (ص) زیاد نیست و از این جهت مانند پدرش (امام زین‌العابدین (ع)) و فرزندش (امام صادق (ع)) است و حدیث هیچ‌کدام (از حضرت رسول (ص)) جزوه بزرگی نمی‌شود؛ ولی خودشان صاحب مسائل و فتاوی هستند.
نسایی و دیگران او را از فقهای تابعین در مدینه شمرده‌اند که همه حفاظ حدیث به قول او احتجاج (استدلال) می‌کنند. تعبیری که ابونعیم از آن حضرت می‌کند، چنین است: «الحاضر الذاکر الخاشع الصابر… کان من سلاله النبوه و ممن جمع حسب الدین و الابوه، تکلم فی العوارض و الخطرات و نهی عن المراء و الخصومات…» یعنی: آن که حضور قلب داشت، همواره خود را در حضرت الوهیت حس می‌کرد و زبانش پیوسته در ذکر خداوند بود، فروتن و بردبار بود و از خاندان نبوت بود و کسی است که شرف دین را با شرف خانوادگی جمع کرده‌است، دربارهٔ آنچه بر دلها می‌گذرد سخن گفته‌است و از جدال و دشمنی نهی فرموده‌است.
ذهبی نیز روایتی از حضرت باقر (ع) نقل می‌کند که فرمود: عمر گفت نمی‌دانم با «مجوس» (زرتشتیان) چه کنم؟ عبدالرحمن بن عوف بلند شد و از حضرت رسول (ص) روایت کرد که «با ایشان مانند اهل کتاب رفتار کنید». این روایت دلالت دارد که زرتشتیان نیز مانند یهود و نصارا اهل کتاب هستند و نمی‌توان ایشان را مشرک و کافر حربی شمرد.

چند روایت
شیخ مفید در ارشاد، احتجاج حضرت باقر (ع) را در رد خوارج نقل کرده‌است. این احتجاج را که حضرت در برابر نافع بن الازرق، پیشوای ازارقه فرموده‌است، قدرت آن حضرت را در استدلال می‌رساند. حضرت به نافع فرمود که خوارج علی (ع) را به جهت رضای او به حکمیت ابوموسی اشعری و عمرو بن العاص تکفیر می‌کنند در صورتی که خداوند چنین حکمیتی را در قرآن تجویز فرموده‌است: «فابعثوا حکماً من اهله و حکماً من اهلها ان یریدا اصلاحاً یوفق‌الله بینهما…» و نیز حضرت رسول (ص) در قضیه بنی‌قریظه، سعد ابن معاذ را حکم قرار داد و حکم او را امضا فرمود. بعد امام باقر (ع) به نافع بن الازرق فرمود: «مگر نمی‌دانید که علی به حکمین امر فرمود که از روی قرآن حکم کنند و از حکم قرآن تجاوز نکنند و شرط فرمود که اگر از حکم قرآن مخالفت کردند، حکمشان مردود باشد؟»
نیز به روایت کلینی در کافی حضرت به عبدالله بن نافع بن الازرق فرمود که دربارهٔ حدیث خیبر که حضرت رسول (ص) فرمود: «عَلم را به دست کسی خواهم داد که خدا و رسولش را دوست دارد و خدا و رسولش او را دوست دارند، چه می‌گویی؟» عبدالله بن نافع گفت: «در این حدیث شکی نیست؛ ولی علی پس از آن در قضیه حکمین کافر شد!» امام باقر (ع) گفت: «آیا خداوند که علی را در روز خیبر دوست داشت، نمی‌دانست که او بعداً کافر خواهد شد؟ اگر بگویی نمی‌دانست، پس تو خود کافر هستی و اگر بگویی می‌دانست و با این همه او را دوست می‌داشت، پس علی کافر نشده‌است.»
شیخ مفید در ارشاد برای آن حضرت هفت فرزند ذکر کرده‌است که بزرگترین ایشان حضرت ابوعبدالله جعفر بن محمد الصادق (ع) و بعد عبدالله بن محمد است. مادر این دو ام‌فروه دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر بود. فرزندان دیگر حضرت عبارت بودند از: ابراهیم و عبیدالله که مادرشان ام‌حکیم دختر اسد بن المغیره بود و علی و زینت و ام‌سلمه.
* دایرةالمعارف تشیع (با تلخیص)
کد مطلب: 78853
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/nXN7x1
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل