نگاهی به وضعیت عربستان، فلسطین، سوریه و عراق در سال ۲۰۱۸

پایان داعش: بازگشت نبردهای قدیمی

آیا سال ۲۰۱۸ میلادی با فروکش‌کردن آتش خشم و جنگ در سرتاسر خاورمیانه همراه خواهد بود؟ هرچند نمی‌توان به این مسئله چندان خوش‌بین بود؛ بااین‌حال کورسوهایی از تغییر دیده می‌شود. جنگ علیه داعش تقریباً به پایان رسیده و جنگ داخلی در سوریه نیز رو به اتمام است. منطقه در حال گذار از وضعیت جنگی و آوارگی ناشی از این جنگ‌هاست.
تاریخ انتشار : يکشنبه ۱۰ جدی ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۳۰
پایان داعش: بازگشت نبردهای قدیمی
آیا سال ۲۰۱۸ میلادی با فروکش‌کردن آتش خشم و جنگ در سرتاسر خاورمیانه همراه خواهد بود؟ هرچند نمی‌توان به این مسئله چندان خوش‌بین بود؛ بااین‌حال کورسوهایی از تغییر دیده می‌شود. جنگ علیه داعش تقریباً به پایان رسیده و جنگ داخلی در سوریه نیز رو به اتمام است. منطقه در حال گذار از وضعیت جنگی و آوارگی ناشی از این جنگ‌هاست. نفوذ ایران بعد از پیروزی در جنگ‌های نیابتی افزایش یافته و حتی توافق هسته‌ای این کشور با غرب نیز همچنان به قوت خود باقی است. در عربستان سعودی به‌عنوان رقیب سنتی ایران، حضور یک رهبر جوان در رأس هرم قدرت از به‌سرانجام‌رسیدن فرایند معوق‌مانده نوسازی کشور و همچنین تقابل گسترده‌تر با ایران در منطقه خبر می‌دهد. حضور دونالد ترامپ در کاخ سفید نیز بر پیچیدگی و آشفتگی اوضاع جهانی افزوده‌است.
بخشی از بدبینی حاکم می‌تواند از شکست خیزش‌های موسوم به بهار عربی در سال‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ علیه حکومت‌های استبدادی نشئت گرفته باشد. در عوض موج دموکراسی‌خواهی که انتظارش می‌رفت، این خیزش‌ها منطقه را درگیر سلسله‌ای از جنگ‌های بی‌حاصل کرد. لیبی در سایه سنگین هرج‌ومرج فرورفته و جنگ در یمن نیز به یک بحران انسانی کم‌سابقه بدل شده‌است. بسیاری از کشورهای منطقه نیز هیچ‌گاه موج بهار عربی را تجربه نکردند و نظم مستقر در آنها دست‌نخورده باقی ماند.
وقتی هفت سال پیش مردم معترض در خیابان‌ها به کمک ارتش، حسنی مبارک را از قدرت به زیر کشیدند، مصر در کانون توجه جهانی و بهار عربی قرار گرفت؛ اما امروز مصر شاید بهترین نمونه از شکست آرمان‌خواهی بلندپروازانه باشد.
بااین‌حال بعد از چند سال آشوب، به نظر می‌رسد این کشور امروز ثبات بیشتری پیدا کرده و اقتصادش در مسیر رشد قرار دارد. البته تروریسم جهادی همچنان مسئله‌ای حل‌نشده باقی مانده؛ به‌ویژه در شبه‌جزیره سنا و علیه مسیحیان و از حجم آزادی‌ها کاسته شده‌است. بااین‌حال با وجود محدودشدن اعتراضات خیابانی، هنوز حس شورش در خیابان‌ها وجود دارد و در کمال تعجب، عبدالفتاح السیسی می‌تواند تا چند ماه دیگر برای دومین بار به کرسی ریاست‌جمهوری تکیه بزند.
 کمی آن طرف‌تر در اسرائیل، امیدها برای پایان‌دادن به دوران طولانی‌مدت نخست‌وزیری بنیامین نتانیاهو قوت گرفته‌است که به واسطه اتهامات فساد ممکن است برکنار شده یا در انتخاباتی زودهنگام قدرت را به فرد دیگری واگذار کند. او ممکن است جای خود را به یک تندرو یا یک میانه‌رو بدهد که می‌تواند به ایجاد فرصت‌هایی جدید منجر شود.

سکوت در قبال سوریه
بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، از زمان شروع جنگ داخلی در کشور در هفت سال پیش تحت فشار زیادی بوده‌است؛ تاحدی‌که پیش‌بینی می‌شد دیر یا زود از قدرت کنار خواهد رفت؛ اما به نظر می‌رسد با اتمام جنگ داخلی در سوریه باید گفت که او از این مرحله به سلامت گذشته‌است. درحال‌حاضر کنترل مناطق کلیدی با آزادسازی شهرها از چنگال داعش، به دست دولت افتاده‌است. البته درصورتی‌که اسد قصد بازپس‌گیری مناطق تحت کنترل گروه‌های اپوزیسیون ازجمله در مناطق شمالی این کشور را داشته باشد، آتش جنگ در سوریه به این زودی‌ها فروکش نخواهد کرد. بااین‌حال آتش‌بس موقت با میانجیگری روسیه، ایران و ترکیه تا حد زیادی جریان کشتار و خون‌ریزی را متوقف کرده‌است.
البته با توجه به آوارگی نیمی از جمعیت کشور و همچنین کشته‌شدن نزدیک به نیم‌میلیون نفر، این جنگ آسیب مهیبی را به سوریه وارد آورده‌است. به این تعداد باید ده‌ها هزار مفقودالاثر را نیز اضافه کرد. کردهای سوریه در شمال نزدیک به ۲۵ درصد از کنترل این کشور را در اختیار دارند؛ از دیگر سو، به نظر نمی‌رسد که کشورهای ترکیه، روسیه، ایران، آمریکا و لبنان قصدی برای برچیدن پایگاه‌های نظامی خود در این کشور را داشته باشند. سرنوشت اسد نیز با توجه به مخالفت گروه‌های اپوزیسیون و برخی کشورهای غربی با حضور اسد در قدرت، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. البته به نظر می‌رسد که اسد با توجه به پیروزی در جنگ علیه داعش به کمک ایران و روسیه از این نظر نگرانی چندانی نداشته باشد.

خوف و رجا در عربستان سعودی
سلسله‌های پادشاهی در منطقه خاورمیانه کمترین تأثیر را از بهار عربی پذیرفتند. عربستان سعودی بدون‌تردید سرسخت‌ترین کشور دراین‌باره بوده‌است؛ کشوری که به‌عنوان متحد آمریکا و یکی از قدرت‌های برتر نفتی شناخته شده و همواره به خاطر ترویج وهابی‌گری که آبشخور تفکرات افراطی در سرتاسر جهان بوده، از سوی غرب سرزنش شده‌است.
 البته به نظر در سایه رهبری محمد بن سلمان، ولیعهد ۳۲ساله این کشور، نسیم تغییر در این کشور نیز شروع به وزیدن کرده‌است. بسیاری بر این باورند که در سال ۲۰۱۸ میلادی، او به جای پدرش، ملک سلمان، بر تخت پادشاهی تکیه خواهد زد. از او به خاطر قرائت میانه‌رو از اسلام تمجید می‌شود و تصمیمات اخیر او برای رفع منع رانندگی زنان و بازگشایی سینماها باعث شده که از محبوبیت زایدالوصفی به‌ویژه در میان قشر جوان این کشور برخوردار شود. البته از ولیعهد جوان به‌عنوان مسبب دستگیری ده‌ها نفر از شاهزادگان سعودی به اتهام فساد یاد می‌شود. هرچند این اتهامات غافلگیرکننده نبوده‌است؛ اما از نظر منتقدان نشانه تسخیر و تمرکز قدرت در دستان اوست.
عربستان سعودی همچنین رهبری یک حمله سیاسی و اقتصادی از سوی کشورهای خلیج فارس علیه امیرنشین کوچک قطر را در دست دارد؛ کشوری که از سوی عربستان و دیگر کشورها به حمایت از تروریسم و نزدیکی به ایران متهم شده‌است. این کشورهای عربی لغو تحریم‌های اقتصادی و دیپلماتیک خود را منوط به اجرای برخی شروط از جمله تعطیلی شبکه دولتی الجزیره دانسته‌اند که قطر تا امروز به آن تن نداده‌است.
از دیگر سو نباید از جنگ نیابتی میان دو قدرت منطقه‌ای در سوریه غافل شد که در آن تهران جانب اسد و ریاض جانب شورشیان را گرفته بودند. همین تقابل را در غائله استعفای سعد حریری، نخست‌وزیر این کشور نیز می‌توان پیگیری کرد. در یمن نیز نبرد سعودی‌ها در حمایت از دولت و علیه مواضع حوثی‌ها به کشته‌شدن هزاران شهروند انجامیده‌است.
 این در حالی است که حوثی‌ها با حمایت ایران همچنان کنترل بخش‌های اصلی کشور را در دست دارند؛ کشوری که از قحطی و شیوع بی‌سابقه وبا رنج می‌برد. به هر حال، خصومت و تقابل میان ایران، عربستان سعودی و برخی کشورهای سنی تا حدی افزایش یافته که به زعم برخی تحلیلگران از تقابل اعراب و اسرائیل نیز پیشی گرفته‌است و این مسئله به گمانه‌زنی‌هایی دربارهٔ شکل‌گیری محور برخی از کشورهای عربی-اسرائیلی علیه ایران قوت بخشیده‌است.

یک گام تا توافق نهایی؟
دونالد ترامپ که از شکست‌های رؤسای جمهور پیشین آمریکا در حل‌وفصل مناقشه اسرائیلی-فلسطینی درس نگرفته، مکرراً از یک «توافق نهایی» دم می‌زند. این در حالی است که حتی روی‌کارآمدن یک فرد میانه‌رو در اسرائیل نیز نمی‌تواند به برآورده‌شدن مطالبات فلسطینی‌ها بینجامد که از آن جمله می‌توان به تقسیم بیت‌المقدس و محله قدیمی آن اشاره کرد. حتی اگر اسرائیل و فلسطین بر سر تقسیم این شهر مقدس به توافق برسند، اسرائیل و فلسطین برای اجتناب از وقوع درگیری میان نیروهای تندرو در دو طرف، نیازمند استقرار یک مرز در دل شهر هستند. از دیگر سو، فلسطینی‌ها خواستار به رسمیت شناخته‌شدن «حق مراجعت» برای میلیون‌ها فلسطینی هستند که والدین‌شان سال‌ها پیش این کشور را ترک کردند و این چیزی است که کمتر اسرائیلی‌ای حاضر به پذیرش آن خواهد بود.
با این شرایط و اوضاع، بسیاری از فلسطینی‌ها از کنارگذاشتن راه‌حل دو کشوری سخن گفته و خواهان تشکیل یک کشور دوملیتی با حقوق برابرند که به هیچ عنوان به مذاق اسرائیلی‌ها خوش نمی‌آید. اسکان ۶۰۰ هزار یهودی در کرانه باختری و بیت‌المقدس شرقی، کار عقب‌نشینی از این مواضع برای اسرائیلی را بسیار دشوار می‌کند. برخی معتقدند تیم ترامپ در تلاش برای ایجاد یک توافق مرحله به مرحله‌اند؛ یعنی تشکیل یک کشور فلسطینی در بخشی از سرزمین‌های موردنظر فلسطینی‌ها که در آن، تعیین تکلیف بیت‌المقدس و مسئله مهاجران به مذاکرات بعدی موکول خواهد شد. واشینگتن ممکن است برای فشارآوردن به فلسطینی‌ها، دست کمک به سوی ریاض و حتی قاهره دراز کند.

ققنوسی بر فراز دجله
جنگ علیه داعش بعد از چهار سال وحشی‌گری این گروه به نظر به پایان رسیده‌است. البته خاطره ویرانگری‌های وحشیانه این گروه از جمله به بردگی گرفتن زنان و سربریدن اسرا، به این زودی‌ها از خاطره مردم عراق و سوریه پاک نخواهد شد. با بازپس‌گیری شهرهای فلوجه، رمادی، تلعفر و نهایتاً موصل، دولت عراق بار دیگر کنترل کشور را در دست گرفته‌است و از این منظر سال ۲۰۱۸ می‌تواند سال سرنوشت‌سازی برای این کشور باشد زیرا مسیر آینده سیاسی این کشور بعد از داعش را تعیین خواهد کرد. عراق در حالی با مشکل نقدینگی مواجه است که گفته می‌شود برای بازسازی کشور نیازمند ۱۰۰ میلیارد دلار است. هرچند برخی مقامات تنها هزینه بازسازی موصل را این رقم پیش‌بینی می‌کنند.
درحالی‌که ۷. ۲ میلیون عراقی به مناطق بازپس گرفته‌شده از داعش بازگشته‌اند، هنوز بیش از سه میلیون بلاتکلیف‌اند که از این تعداد تنها ۶۰۰ هزار نفر اهل موصل‌اند. این در حالی است که ۷۰ درصد شهری مانند رمادی ویران شده و بازگشت آوارگان تنها بر میزان مشکلات خواهد افزود. گذشته از اینها، منطقه هنوز با تهدید نزاع‌های فرقه‌ای نه‌تنها در عراق بلکه در سوریه، لبنان و دیگر کشورهای این منطقه روبه‌روست؛ منطقه‌ای که مرزهای آن حدود صد سال پیش و در جریان توافق سایکس-پیکو توسط اروپاییان تعیین شد. در صورت شکست روند بازسازی کشور، مناطق سنی‌نشین بار دیگر شاهد ناآرامی‌هایی خواهد بود که می‌تواند به دغدغه و نگرانی اصلی نه‌تنها برای سال ۲۰۱۸ بلکه برای سال‌های متعاقب آن بدل شود.
- هادی آذری / شرق
کد مطلب: 76983
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/4r8sqg
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل