به مناسبت درگذشت دو شخصیت مغربی

سنت و تجدّد: تجربه مراکش

[در حدود دو] هفته گذشته دو تن از شخصیت‌های فرهنگی کشور مراکش دار فانی را وداع گفتند: عبدالکریم غَلّاب و عبدالکبیر العلوی المِدغری.
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۱۵ سنبله ۱۳۹۶ ساعت ۱۱:۴۸
عبد الكبير بن العربي بن هاشم العلوي المدغري
عبد الكبير بن العربي بن هاشم العلوي المدغري
[در حدود دو] هفته گذشته دو تن از شخصیت‌های فرهنگی کشور مراکش دار فانی را وداع گفتند: عبدالکریم غَلّاب و عبدالکبیر العلوی المِدغری. غلاب از روشنفکران و نویسندگان و از اعضای مؤثر «حزب استقلال مغرب» بود که قدیمی‌ترین حزب این کشور است، متولد شهر فاس در ۱۹۱۹ و علوی مدغری متولد شهر مکناس در ۱۹۴۲ که به مدت نوزده سال وزیر اوقاف کشورش بود و پس از درگذشت ملک‌حسن، خطابه بیعت با پادشاه کنونی، محمد ششم، را وی قرائت کرد. او از استادان علوم اسلامی بود و ریاست «صندوق قدس» را تا هنگام فوت به عهده داشت.
این هر دو را از نزدیک می‌شناختم و همچون عموم شخصیت‌های فرهنگی و دینی و علمی و نیز سیاسی و اقتصادی مراکش با آنان مرتبط بودم. اگرچه مدغری در ایام اخیر سخنان ناسنجیده و نادرستی دربارهٔ ایران و گسترش تشیع اظهار داشت، اما از آنجا که بیان نکاتی دربارهٔ این دو شخصیت به شناخت بهتر کشور کم و بیش ناشناختة مراکش و بلکه منطقه شمال آفریقا و تا حدودی غرب آفریقا یاری می‌کند، بدان پرداخته می‌شود.

مقاومت فرهنگی مغرب
۱ـ آقای غلاب از جمله روشنفکران نسل قدیم مغرب بود. شهر فاس به دلیل سوابق تاریخی و دینی و وجود دانشگاه قدیمی قرویین، مرکز علم و فرهنگ و هنر و نیز جنبش‌های استقلال‌طلبانه پس از استعمار فرانسه بود. اوج این فعالیت‌ها به دهه‌های چهل و پنجاه بازمی‌گشت که در نهایت به استقلال مغرب در ۱۹۵۶ انجامید. در آن ایام «حزب استقلال» بخش مهمی از اقدامات آزادیخواهانه را الهام می‌بخشید و سامان می‌داد. این حزب به دست شخصیت دینی و سیاسی معروف، علال الفاسی در ۱۹۴۳ بنیان‌گذاری شد و هنوز هم از احزاب بانفوذ این کشور است.
غلاب چنان‌که خود نقل می‌کرد، در کوران حوادث شهر فاس و فعالیت‌های حزب استقلال و تمامی اقدامات استقلال‌طلبانه قرار داشت، اما مسئله این بود که استعمار فرانسه در مراکش که عملاً بدان «تحت‌الحمایه» بودن می‌گفتند، متفاوت بود با استعمار این کشور در الجزایر و حتی تونس و موریتانی و نیز غرب آفریقا. مضافاً که سوابق تاریخی آن هم با کشورهای همسایه متفاوت بود. در شمال آفریقا تنها کشوری بود که سلطه عثمانی را نپذیرفت و مستقل باقی ماند.
این مجموعه شرایط موجب شد که حرکت استقلال‌طلبانه این کشور متفاوت باشد. تنها در بخش شمالی در منطقه تطوان و ریف که اسپانیا آن را به اشغال درآورده بود، نوعی مبارزه مسلحانه به رهبری عبدالکریم خطابی شکل گرفت. در نقاط دیگر داستان این‌گونه نبود.
جنبش استقلال‌طلبانه آنان عملاً جنبش نخبگان دینی و فرهنگی و اجتماعی جامعه بود برای طرد استعمارگران که با ضایعات نسبتاً اندکی، درست به عکس الجزایر، بدان دست یافت. مشکل الجزایر تنها یک میلیون شهید نبود، ساختارهای اجتماعی و تاریخی جامعه در هم ریخت و عملاً جامعه در نوعی خلأ فرهنگی و هویتی قرار گرفت که هنوز هم با آن درگیر است، و خود داستان غم‌انگیز جداگانه‌ای دارد.
با این همه، مغرب و به‌ویژه نخبگانش، عمیقاً تحت تأثیر فرهنگ فرانسوی قرار گرفت. این سخن برای نمونه در مورد الجزایر هم صحیح بود؛ اما در آنجا مقاومت عمومی به نوعی مقاومت فرهنگی انجامید که در بطن خود حالتی انقلابی و سیاسی داشت که نمودش را در کتابهای فانون می‌توان یافت. اگرچه فانون الجزایری نبود، اما به جبهه مقاومت این کشور پیوست و عملاً به سخنگوی سیاسی ـ فرهنگی او در دوران مبارزات سخت سالهای دهه پنجاه تبدیل شد.
تفاوت شرایط اجتماعی ـ سیاسی مغرب نوعی مقاومت فرهنگی را موجب شد که به‌کلی متفاوت بود با تجربه الجزایر و متفاوت با تجربه تونس و کشورهای غرب آفریقا تحت استعمار فرانسه. به طور خلاصه مسئله عبارت بود از مسئله «سنت و تجدد» و اینکه چگونه می‌باید این دو را با یکدیگر جمع کرد. البته این موضوع در دهه‌های بعد برای کشورهای دیگر هم مطرح شد؛ اما می‌توان گفت مغرب نخستین کشوری بود که در سطح عمومی با آن مواجه گردید. جالب این است که این موضوع حتی برای مصر که پس از حمله ناپلئون در ۱۷۹۸ با فرهنگ و تمدن غرب آشنا شد، نیز مطرح نشد. چرایی و چگونگی و همچنین سیر تحولی این موضوع در مراکش مسئله مهمی است که لازم است در فرصتی دیگر بدان پرداخته شود.

هویت مغربی
۲ـ آنچه موجب تعمیم و تعمیق این جریان فکری شد، شخص ملک‌حسن بود. او در ۱۹۶۱ به قدرت رسید و با توجه به سوابق تحصیلی و تجربی و نیز ویژگی‌های شخصی و شخصیتی‌اش، «سنّت و تجدد» به یکی از دغدغه‌های دائمی و واقعی‌اش تبدیل شد که تا پایان عمر بدان می‌اندیشید و سیاست داخلی و توسعه‌ای کشور را بر همین اساس طراحی کرد و به پیش برد.
واقعیت این است که هویت مغربی در شکل کنونی‌اش با توجه به این نکته قوام و مفهوم یافته‌است و نتایج آن در معماری و هنر و شهرسازی و کیفیت لباس و کفش و تزیینات و آداب و رسوم اجتماعی و مراسم رسمی و غیررسمی این کشور به‌خوبی منعکس است و همین ویژگی‌هاست که به هویت مغربی و مغربی بودن غرور و افتخار می‌بخشد.
غلاب از جمله کسانی بود که در این زمینه فراوان نوشته بود. تا ایامی که با او مرتبط بودم، در این باره می‌اندیشید و سؤال و گفتگو می‌کرد. تقریباً می‌توان گفت کمتر روشنفکر و تحصیلکرده مغربی می‌توان یافت که چنین دغدغه‌ای نداشته باشد، از هر گرایشی که باشد و حتی سوسیالیست‌ها و کمونیست‌هایش. این موضوع یکی از دلایل انسجام اجتماعی و تا حدودی سیاسی و قدرت یافتن ناسیونالیسم مغربی بوده‌است. در جهان عرب کمتر کشوری می‌توان یافت که دغدغه‌ای روشنفکرانه طیفهای مختلف نخبگان ـ اعم از دینی و غیر دینی ـ را دربر گیرد و نوعی هماهنگی فکری و مذهبی را موجب شود. یکی از جاذبه‌های تجربه ایرانِ بعد از انقلاب برای آنان، به همین نکته بازمی‌گشت که ایران چگونه با این موضوع برخورد داشته‌است و یکی از پرجاذبه‌ترین‌هایش برای آنان چگونگی برخورد اندیشه دینی با مسئله یادشده بود.
آنان اصل مسئله را دریافته بودند و در زمینه‌های عملی همچون هنر و معماری به پاسخ‌های قابل قبولی رسیده بودند؛ اما در آنجا که مسئله ابعاد نظری و فلسفی و حقوقی و دینی می‌یافت، عملاً سخن چندانی نداشتند و افراد منصف‌شان بدان اعتراف می‌کردند، اگرچه غیر منصفین به گونه‌ای متعصبانه ضعف یادشده را انکار می‌کردند؛ چرا که مایل نبودند برتری دیگران را بپذیرند و خود را مستغنی از افکار و ایده‌های دیگر می‌دانستند و همین نکته بود که گفتگو و تعامل فکری با آنان را حساس می‌کرد و اینکه چگونه این‌گونه بحثها بدون خدشه واردساختن به غرور آنان سامان یابد و احیاناً به نتیجه برسد. به دلایل مذکور احتمالاً مدیریت جلسات گفتگو با مغربیان، یکی از سخت‌ترین‌هاست.

نوآوری با توجه به میراث فرهنگی
۳ـ مطرح بودن مسئله «سنت و تجدد» نوعی کنجکاوی نسبت به محصولات کلامی و فلسفی و فقهی و بلکه هنری ما را موجب شده بود. اگرچه این کنجکاوی به دلایلی مذهبی و غیر مذهبی مخالفانی هم داشت که کمتر به طور علنی منویّات خود را اظهار می‌کردند، اما فراوان بودند کسانی که مایل به درک تولیدات علمی و هنری ایران بودند. جهت جلوگیری از تطویل، تنها به نمونه‌هایی اشارت می‌رود.
برای نمونه در زمینه فقهی کتاب «تحریر المجلة» مرحوم کاشف‌الغطاء مورد توجه بود و به همین ترتیب، مباحث فقهی مربوط به حقوق زن؛ چرا که فقه شیعه از نظر آنان در این مورد برجستگی‌های ممتازی داشت. صرف نظر از «تفسیر المیزان»، تفسیر موضوعی آیت‌الله سبحانی خواهان فراوانی داشت و اصولاً به «پایگاه اینترنتی مؤسسه امام‌صادق (ع)» وابسته به ایشان به‌وفور مراجعه می‌کردند و بدین دلیل بود که در اوایل مأموریتم از وزیر علوم ـ آقای خالد علیوه ـ خواستم که از ایشان دعوتی رسمی به عمل آورد. این دعوت انجام شد و ایشان در آکادمی علوم که معتبرترین مرکز علمی این کشور است و دانشگاه‌های رباط، دارالبیضاء، قرویین و مراکش سخنرانی‌های علمی داشت که انعکاس وسیع و ماندگاری داشت.
همچنان‌که کتابها و دیدگاه‌های آقایان نصر و سروش مورد اهتمام فراوان بود و نیز «تحقیقات قرآنی مرکز پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی» و ترجمه عربی «دایرةالمعارف بزرگ اسلامی». چنین اهتمامی در مورد هنرهای دینی و غیر دینی هم وجود داشت. استقبال از نمایشگاه‌هایی که در این موارد برگزار شد، و به‌ویژه از جانب هنرمندان و هنردوستان، کم‌نظیر بود. مهمتر آنکه در معرفی و نقد این آثار فراوان نوشتند و یا سخن گفتند و مصاحبه کردند. مسئله این بود که با توجه به میراث فرهنگی و هنری، چگونه می‌توان هنر جدید آفرید و اینکه دیگران چگونه به این قبیل مسائل پاسخ گفته‌اند.
مضافاً که داستان‌نویسان فرانسه‌نویس مغربی، ادبیات خاص خود را در مجموعه فرانکوفون‌ها دارند، و این به دلیل عمق تاریخ و فرهنگ و مسائل خاص اجتماعی آنهاست. برخی از آنان بسیار مایل بودند از محتوای رمان‌های پرطرفدار موجود در بازار ایران مطلع شوند. این حساسیت نسبت به سینمای ایران و به‌خصوص آثار مرحوم کیارستمی و سایر کارگردان‌های معروف وجود داشت. بخش مهمی از این کنجکاوی‌ها به دلیل همان دغدغه‌هایی بود که یادآور شدیم.

مدغری و محافظت از هویت اصیل قدس
۴ـ تحصیلات آقای مدغری در زمینه حقوق و علوم اسلامی بود. اولین ملاقات ما در سفارت انجام شد و ایشان با خود دو جلد کتاب «الناسخ و المنسوخ فی القرآن الکریم» به همراه آورده بود که هدیه کرد. کتاب از آنِ ابن‌العربی فقیه است که متفاوت است با ابن‌عربی عارف، اگرچه هر دو اندلسی هستند. ایشان به عنوان رساله دکتری، این کتاب را تصحیح و ظاهراً برای نخستین بار منتشر کرده بود.
در آن هنگام وی رئیس «صندوق قدس» بود. دربارهٔ وضعیت بیت‌المقدس و محلات و اوقاف اسلامی و مغربی‌اش صحبت کرد و اینکه اسرائیلی‌ها اجازه بازسازی و تعمیر این ساختمان‌ها و محلات قدیمی را نمی‌دهند و اینکه برای حفظ هویت اصیل آنچه اقداماتی انجام شده و چه کارهایی باید انجام شود.
این جانب نیز مطالبی دربارهٔ املاک و اوقاف اسلامی و مسیحی بیت‌المقدس و سایر نقاط پراهمیت همچون بیت‌اللحم بیان کردم. اطلاعاتم در این موارد به گفتگوهایم با شخصیت‌های مختلف اسلامی و مسیحی بازمی‌گشت. در مورد اسلامی‌ها، به سفیر اردن در ایتالیا، آقای «الحسن» و نیز وزیر اوقاف اسبق اردن، آقای «کامل الشریف» که اتفاقاً هر دو اصالتاً فلسطینی بودند، و در مورد مسیحیان به پاتریارک سابق دانشمند و بسیار مطلع بیت‌المقدس، آقای «میشل صباح» و نیز دیپلمات برجسته واتیکان، کاردینال «پیولاگی» که در نیمه دوم دهه شصت و سالهای ابتدایی دهه هفتاد به عنوان نماینده ویژه پاپ پل ششم در بیت‌المقدس خدمت می‌کرد و همچنین اسقف «هیلاریون کاپوچی». اگرچه نکات فراوان دیگری از سایر مقامات مسیحی خاورمیانه‌ای نیز شنیده بودم.
هنگامی که مذاکرات برای برقراری رابطه دیپلماتیک بین اسرائیل و واتیکان جدّی شد، آقای الحسن چندین بار به ملاقات آمد. در آن هنگام اردن و واتیکان رابطه دیپلماتیک نداشتند و ایشان مأموریت داشت اطلاعات لازم در مورد چگونگی برقراری این رابطه را به دست آورد. حساسیّت اصلی آنان چگونگی توافقات در مورد اوقاف و امکنه و میراث مسیحی بود؛ چرا که واتیکان گفته بود که برقراری رابطه با اردن که اردنی‌ها بدان تمایل زیادی داشتند، می‌باید به طور همزمان با اسرائیل انجام شود. حتی یک بار وزیر خارجه واتیکان ـ آقای جان لویی توران‌ـ این موضوع را در یکی از ملاقات‌هایمان بیان داشت.
اجمالاً آنها می‌خواستند از کم و کیف این توافقات مطلع شوند و این کمکی بود بدانها برای دفاع قانونی و حقوقی از اوقاف اسلامی؛ چرا که اردن به عنوان متولی این اوقاف، به رسمیّت شناخته شده بود. جالب اینجاست که هم سفیر و هم کامل‌الشریف به‌رغم فلسطینی بودن، از عرفات و سازمان آزادیبخش فلسطین به دلیل تلاش برای جانشینی اردن انتقاد می‌کردند و این جریان را موجب تضعیف موقعیت مدافعان اوقاف می‌دانستند. البته اوقاف و امکنه مسیحی صرفاً از آن کاتولیک‌ها نبود و واتیکان تنها می‌توانست در مورد کاتولیک‌ها و طریقه‌های کاتولیکی صحبت کند. بخش زیادی از آنها متعلق به‌کلیساهای متعدد ارتدوکس ـ اعم از خاورمیانه‌ای و بیزانسی ـ و نیز ارامنه بود.
بیان این مسائل و پیچیدگی‌های دینی و تاریخی و حقوقی‌اش برای آقای مدغری بیش از حد جالب و مهم بود و او در مناسبت‌های مختلف به ملاقات می‌آمد تا با آگاهی بیشتری وظیفه خود را که محافظت از هویت اصیل و اسلامی قدس بود، به انجام رساند.

اصالت و تجدّد
۵ ـ صحبت‌های بعدی دربارهٔ چگونگی تشخیص اول ماه در کشور مغرب بود. او سالها وزیر اوقاف ملک‌حسن و پادشاه کنونی بود. علت اصلی سؤال این بود که اول ماه در این کشور در دوران سفارت این جانب پیوسته با تقویم ما مطابقت داشت، حال آنکه در بسیاری از موارد با آنچه در الجزایر و تونس اعلام می‌شد، تفاوت داشت.
او گفت وزارت اوقاف مسئولیت تعیین اول ماه را دارد. داستان به این کیفیت است که براساس سنتی تاریخی در مناطق مختلف کشور، افرادی موظف هستند استهلال کنند و نتیجه را به مرکز اطلاع دهند. ما در مرکز اطلاعات وارده را بررسی و جمع‌بندی و سپس اول ماه را اعلام می‌کنیم و اصل برای ما رؤیت با چشم غیر مسلح است.
اتفاقاً یک بار همین مسئله را از سفیر کشور عمان در مغرب، آقای «الفارسی» پرسیدم. توضیحات او بسیار شبیه به توضیحات آقای مدغری بود و اینکه ملاک رؤیت با چشم غیر مسلح است و کسانی در مناطق مختلف موظف هستند که استهلال کنند و نتیجه را به مسقط گزارش دهند. عجیب اینجاست که باوجود دوری این دو کشور، اول ماه آنها تا آنجا که در مغرب بودم، پیوسته یکسان و همچون ایران بود؛ حال آنکه عموماً این روز در عمان با آنچه شیخ‌نشین‌های دیگر خلیج فارس اعلام می‌کردند، تفاوت داشت!
البته این نکته را مکرر از عالمان و اساتید مغربی شنیده‌ام که پس از گسترش کانال‌های ماهواره‌ای که نمازهای مسجدالحرام و مسجدالنبی را نشان می‌دهند، بخشی از مردم براساس اعلام عربستان اول ماه را انتخاب می‌کنند، همچنان‌که به عکس گذشته که عموماً دست باز (اسدال) نماز می‌خواندند، دست بسته (متکتّف) نماز می‌خوانند. منزلت حرمین شریفین موجب شده که هر آنچه از آنجا صادر می‌شود، تلقی به قبول شود!
دربارهٔ وظایف وزارت اوقاف و چگونگی بازسازی و نوسازی آن نیز صحبت می‌شد. وزارت اوقاف در مغرب به عکس عموم کشورهای اسلامی از مهمترین وزارتخانه‌هاست و وزیرش از معدود وزرایی است که نه نخست‌وزیر، بلکه پادشاه انتخابش می‌کند. ملک‌حسن به این وزارت توجه خاص داشت و بخش مهمی از نوسازی آن تحت تأثیر تفکرات و تجربیات شخصی او است که البته مدغری هم در این میان سهم زیادی داشته‌است.
او صریحاً می‌گفت هدف ما بازسازی نهادهای دینی و آموزشی با توجه به اصل «اصالت و تجدّد» بود. اینکه توفیق آنان در این زمینه تا چه مقدار بوده‌است، خود بحث مستقلی است؛ اما قابل انکار نیست که رعایت این نکته گشایش بیشتری نسبت به دیگران را موجب شد. برای نمونه دانشجویان «دارالحدیث الحسنیّه» که مهمترین مرکز آموزش عالی دینی بود، مایل بودند با افکار جدید دینی ایران آشنا شوند. چنین حالتی را در سایر کشورهای پادشاهی ـ از شیخ‌نشین‌های خلیج فارس گرفته تا اردن ـ نمی‌توان سراغ گرفت.
ارتباط با آقای مدغری موجب شد تا با عموم بخشهای دینی مغرب آشنا شوم. از وزیر اوقاف فعلی آقای «احمد توفیق» گرفته تا رئیس و اعضای مجلس علمی آنان که عالم بزرگ و متواضع آقای «محمد یسف» ریاستش را بر عهده داشت و تا آقای «احمد خملیشی» که رئیس «دارالحدیث» بود و تا مجموعه وسیعی از عالمان که همگی عمیقاً تمایل داشتند با ایران معاصر آشنا شوند.
مدغری در ۲۰۰۷ کتابی به نام «حکومت محاسن‌داران» نوشت که در آن پیش‌بینی کرد احزاب اسلامی قدرت را به دست خواهند گرفت، جریانی که در ۲۰۱۱ اتفاق افتاد. بخشی از آوازة او در محافل رسانه‌ای و روشنفکری مغرب و خصوصاً بازتاب گستردة خبر درگذشتش، به همین دلیل بود. در پایان نخستین دیدار، کتاب «البیان فی تفسیر القرآن» آیت‌الله خویی را به ایشان هدیه کردم. در ملاقات بعدی مراتب اعجاب خود را نسبت بدین کتاب اظهار داشت و به‌ویژه آنجا که ایشان در باب ناسخ و منسوح بحث می‌کند و افزود که شخص ملک‌حسن نسبت به کتابهای عالمان بزرگ شیعه اهتمام داشت و اتقان و استحکام اسلوب بحث آنان را می‌ستود.

رابطه دین و سیاست در مغرب
۶ ـ در اینجا لازم است به اجمال دربارهٔ رابطه دین و سیاست در مغرب اشارتی رود. تمامی کشورهای عربی که دارای نظام پادشاهی هستند، از عنصر دین به نفع حاکمیت خویش بهره برده و می‌برند. از عربستان و شیخ‌نشین‌ها گرفته تا اردن؛ اما هیچ‌یک از آنان نه جمعیت مغرب را دارند و نه پیچیدگی‌های تاریخی، فرهنگی و موقعیت خاص جغرافیایی این کشور را. مغرب نزدیکترین کشور شمال آفریقا به قاره اروپاست. تنگه جبل‌الطارق تنها هفده کیلومتر عرض دارد. مضافاً که به دلیل قرب مسافت، نوعی تجاذب و تعامل تاریخی و تمدنی هم بین این دو منطقه وجود دارد؛ به گونه‌ای که می‌توان گفت اسپانیا و بلکه شبه‌جزیره ایبریا ادامة مغرب است و مغرب نیز به نوعی ادامه اسپانیا و خصوصاً اندلس است. این سخن در مورد غرب آفریقا هم صحیح است. یکی از دروازه‌های تمدنی و فرهنگی غرب آفریقا، مراکش یا مغرب بوده‌است و هم‌اکنون تا حدودی نیز چنین است.
مضافاً که هسته مرکزی «هویت مغربی»، چه به لحاظ تاریخی و چه در حال حاضر، اسلام است. البته برای اکثریت مردم اسلام به مثابه دین و برای دیگران به مثابه میراث و تمدنی شکوهمند و قابل افتخار. حال اینکه نهادها و سازمان‌های دینی و آموزش‌های دینی چگونه هدایت و نوسازی شوند، خود مسئله‌ای راهبردی است و به نظر می‌آید این مهم با هوشمندی شایان تحسینی انجام یافته‌است که این خود تا حد زیادی به مسئله تأکید بر «اصالت و تجدّد» در مفهوم مغربی آن بازمی‌گردد.
صرف نظر از مباحث مرتبط با پیچیدگی‌های گذشته و حال، مسئله این است که نهاد سلطنت در این کشور عملاً به مهمترین رکن ثبات اجتماعی و سیاسی آن تبدیل شده‌است. تقریباً تمامی کسانی که تمایلات عمیقاً غرب‌گرایانه دارند و نیز تمامی متدینانی که مخالف گروه‌های تکفیری هستند، هم اکنون پشتیبان نظام حاکم می‌باشند، با اینکه این دو گروه اختلافات فراونی داشته و دارند. آنان احساس می‌کنند اگر این استوانه فرو ریزد، کشور در هرج و مرجی که ناشی از فعال شدن سلفیان تکفیری است، فرو خواهد رفت. بخش مهمی از پیدایش چنین احساس و جریانی به طراحی‌ها و نکاتی که مورد اشارت قرار گرفت، بازمی‌گردد.
-حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد مسجدجامعی / روزنامه اطلاعات
کد مطلب: 73778
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/KfBfzb
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل