روابط افغانستان و ترکمنستان در بستر انرژی

در طی روزهای اخیر شاهد دومین سفر رئیس جمهور داکتر اشرف غنی به ترکمنستان هستیم. سال گذشته نیز رئیس جمهور ترکمنستان قربان‌علی بردی‌محمدوف در راس یک هیئت عالی‌رتبه به کابل سفر کرد. دلایل نزدیکی روابط و همکاری دو کشور را باید در رهیافت اقتصادی آن و تمرکز بر مقوله انتقال انرژی بررسی کرد.
تاریخ انتشار : يکشنبه ۸ اسد ۱۳۹۶ ساعت ۱۰:۲۷
روابط افغانستان و ترکمنستان در بستر انرژی
در طی روزهای اخیر شاهد دومین سفر رئیس جمهور داکتر اشرف غنی به ترکمنستان هستیم. سال گذشته نیز رئیس جمهور ترکمنستان قربان‌علی بردی‌محمدوف در راس یک هیئت عالی‌رتبه به کابل سفر کرد. دلایل نزدیکی روابط و همکاری دو کشور را باید در رهیافت اقتصادی آن و تمرکز بر مقوله انتقال انرژی بررسی کرد.
روابط افغانستان و ترکمنستان بیشتر بر ملاحظات اقتصادی استوار است و محور اصلی آن صدور و انتقال گاز ترکمنستان از خاک افغانستان به کشورهای جنوب آسیا است. هرچند متغیرهای اقتصادی دیگری مانند حضور در بازارهای داخلی یک‌دیگر و یا همکاری در حوزه حمل و نقل (راه لاجورد) نیز در راس توجهات اقتصادی دو کشور است. یکی از مهم‌ترین فرصت‌های جغرافیای افغانستان بحث انتقال انرژی به بازارهای جهانی است. پروژه تاپی نیز از مهم‌ترین پروژه‌های ترانزیت انرژی از آسیای مرکزی به کشورهای سیری‌ناپذیر در مصرف انرژی در جنوب آسیا می‌باشد.

تاریخچه طرح انتقال گاز و پروژه خط لوله تاپی
ابتکار اولی این خط لوله از شخص حامدکرزی است که پیش از رسیدن به مقام ریاست جمهوری به همراه خلیل‌زاد سفیر آمریکا در افغانستان از جمله واسطه اصلی این طرح برای دولت آمریکا بودند. در آن زمان کنسرسیومی تحت رهبری شرکت یونیکال آمریکا تشکیل شد، لیکن به رغم انجام بررسی‌های مقدماتی موفق به انعقاد قرارداد با دولت طالبان نشد، چرا که طالبان به توصیه القاعده ترجیح دادند که این پروژه را به شرکت آرژانتینی بریداس واگذار کنند. به دنبال سرنگونی طالبان، این طرح با پی‌گیری‌ها و تلاش دولت وقت و با حمایت ایالات متحده دوباره در دستور کار اجلاس رسمی چند جانبه قرار گرفت. سر انجام موافقت‌نامه مربوط به اجرای این خط لوله‌ای بین رئیس‌جمهورهای ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و وزیر نفت هند در دسامبر ۲۰۱۰ در عشق‌آباد امضا شد.

مزایای طرح تاپی از دید تیوریک
لیبرال‌ها دربرداشت اقتصاد سیاسی بین‌المللی از روابط بین‌الملل، بر اهمیت‌یافتن پارامتر اقتصادی در دهه‌های اخیر تأکید دارند و معتقد اند که تجارت و روابط اقتصادی منبع روابط صلح‌آمیز در میان ملت‌هاست، چرا که سود متقابل تجارت و گسترش وابسته‌گی متقابل در میان اقتصادهای ملی، روابط مبتنی بر همکاری را گسترش خواهد داد. نیولیبرالیسم به منظور تشریح و تبیین فرایند مذکور از مفهوم «وابسته‌گی متقابل پیچیده» بهره می‌برد. وابسته‌گی متقابل با دو شاخص مهم «حساسیت» و «آسیب‌پذیری» تعریف می‌شود. حساسیت به این معنا است که تغییر در یک واحد، سبب‌ساز تغییر در واحد یا واحدهای دیگر باشد. به عبارتی، در بحث حساسیت میزان به‌هم وابسته‌گی تغییرات در کشورها مطرح می‌شود. این در حالی است که آسیب‌پذیری در برگیرنده بُعد استراتژیک موضوع است و بیان‌گر آن است که تغییر در یک کشور چه میزان هزینه بر سایرین تحمیل خواهد کرد. یکی از راهکارهای مفید برای برون‌رفت از وضعیت بحرانی در افغانستان، ایجاد هم‌گرایی در سطح منطقه است. هم‌گرایی سبب می‌شود امنیت کشورهای منطقه در هم فرورفته و دارای وابسته‌گی متقابل شوند. اجرای طرح‌های بزرگی مانند پروژه تاپی به استفاده مؤثر از موقعیت جغرافیایی و ترانزیتی افغانستان به مثابه نقطه اتصال آسیای میانه و آسیای جنوبی کمک می‌کند تا بتواند رشددهنده همکاری‌های اقتصادی در منطقه و تسریع آن به همکاری امنیتی باشد. نتیجهٔ چنین پروژه‌هایی تأمین امنیت و ایجاد توسعه در افغانستان است.

مزیت‌های طرح تاپی برای افغانستان
چنان‌که می‌دانیم، انتقال نفت و گاز از مسیر یک کشور به کشور دیگر، امکان نفوذ و حتی کنترل سیاسی را می‌دهد. چنان‌که افغانستان مسیر انتقال و برآورده‌شدن نیاز انرژی پاکستان باشد، با گره‌زدن منافع کلان کشورهای منطقه با افغانستان، از این امر به مثابه ابزار مهم قدرت و جلوگیری از دخالت و ناامن‌سازی پاکستان در افغانستان می‌تواند بهره ببرد. از طرف دیگر، حضور مناسب افغانستان و استفاده از ظرفیت انتقال انرژی از ترکمنستان به پاکستان می‌تواند تا حدودی بر ترس پاکستان نسبت به آسیب‌پذیری از هند غلبه کند و این کشور را از حالت انزوا که همواره باعث ترس و نگرانی مقامات پاکستانی است، خارج سازد. هم‌چنین بر عمق استراتژیک پاکستان بیفزاید. با کاهش نگرانی‌های سیاسی و امنیتی پاکستان، شاهد قطع حمایت‌های این کشور از گروه‌های مخالف دولت افغانستان خواهیم بود.
علاوه بر بعد سیاسی و امنیتی آن که ذکر شد، ابعاد اقتصادی آن نیز مطرح است. جنوب آسیا بازار یک میلیاردی مصرف‌کننده انرژی است. این پروژهٔ عظیم اقتصادی به تقویت جایگاه منطقه‌ای و افزایش توجهات جهانی و امنیت سرمایه‌گذاری در افغانستان منجر می‌شود. چنان‌که افغانستان باید در اندیشه تبدیل‌شدن به قطب ترانزیتی انرژی در منطقه باشد. در این پروژه هر چند افغانستان مصرف‌کننده عمده نمی‌باشد، اما می‌تواند علاوه بر تأمین نیازهای گازی اقتصاد در حال رشد خود، سالانه ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دالر نیز حق ترانزیت دریافت کند، مبلغی که می‌تواند کمک عمده به اقتصاد کشور باشد.

مزیت‌های طرح تاپی برای ترکمنستان
ترکمنستان در رتبه چهارم ذخایر گازی جهان بعد از روسیه، ایران و قطر قرار دارد. این کشور برای توسعه و پیش‌رفت، نیاز اساسی به صادرات گاز مازاد بر مصرف خود دارد. هم‌چنین به دلیل اصل رقابت و افزایش قدرت خود در رقابت با بازی‌گران منطقه، اعمال سیاست متعددسازی مسیرهای انتقال انرژی را دنبال می‌کند. این کشور تاکنون گاز تولیدی خود را به روسیه، ایران و به تازه‌گی به چین صادر کرده، اما با مشارکت در پروژه تاپی به بازارهای پرمصرف آسیایی نظیر هند و پاکستان دست‌رسی خواهد یافت و حضور در این طرح افزایش درآمد و کاهش وابسته‌گی به روسیه را نیز برای ترکمنستان در پی دارد. نکته مهم دیگر اینکه بر خلاف نفت، گاز نیاز به بازار فروش فوری دارد و به همین دلیل ترکمنستان برای صادرات گاز خود شدیداً به مسیر ترانزیتی افغانستان وابسته است و پروژه تاپی این امکان را فراهم ساخته است.

مشکلات و موانع اجرای پروژه تاپی
۱. امنیت خط لوله: معضلات امنیتی در افغانستان و پاکستان.
۲. مشکلات فنی: نبود تجربه و امکان فنی عبور خط لوله از برخی از مرتفع‌ترین کوه‌های جهان که تا کنون عبور خط لوله از چنین راهی تجربه نشده است.
۳. ابهام در حجم ذخایر و تولید ترکمنستان: هم اکنون ترکمنستان بخش عمدهٔ گاز طبیعی خود یعنی ۵۰ میلیارد متر مکعب را به شرکت روسی گازپروم می‌فروشد. ایران نیز خریدار ۸ میلیارد متر مکعب گاز تولیدی این کشور است. به علاوه، چین هم قراردادی با ترکمنستان بسته که بنا بر آن، سالانه به میزان سی میلیارد متر مکعب گاز طبیعی از این کشور وارد کند. اگر به این ارقام مصرف رو به افزایش داخلی ترکمنستان را که فعلاً ۱۲ میلیارد متر مکعب است، اضافه کنیم، مجموعاً یک‌صد میلیارد متر مکعب از گاز تولیدی این کشور در حال حاضر مشتری دارد و به این ترتیب برای صادرات ۳۳ میلیارد متر مکعب گاز به کشورهای افغانستان، پاکستان و هند، نیاز به شناسایی و تولید از منابع جدید دارد. بر علاوه که بحث مشارکت این کشور در طرح موسوم به نابوکو تحت حمایت اروپا و آمریکا نیز مطرح است.
۴. شرایط سخت‌گیرانه ترکمنستان در کنار وجود مسایل اختلاف‌برانگیز نظیر بهای گاز و حق ترانزیت: مقامات ترکمنستان اعلام کرده‌اند که برای تعیین قیمت گاز صادراتی از طریق خط لوله تاپی با هر یک از کشورهای عضو، جداگانه مذاکره کرده و برای هر یک قیمت‌های متفاوتی در نظر گرفته‌اند، هم‌چنین بارها گفته‌اند که پس از واگذاری گاز در مرزهای خود، هیچ‌گونه مشارکت یا تعهد و مسوولیتی در امر احداث و یا تأمین امنیت خط لوله بر عهده نخواهند گرفت. در این بین افغانستان به فکر درآمدهای کلان ترانزیتی است، هند به دنبال قیمت ارزان‌تر است، چون گزینه جای‌گزینی از سمت ایران دارد و پاکستان که همواره با مشکلات بودجه‌ای دست به گریبان است و معمولاً در معاملات بین‌الدولی طرف خوش‌حساب شناخته نمی‌شود.
البته مشکل دیگر نبرد ژیوپلیتیکی قدرت‌های فرامنطقه برای انتخاب و تصاحب مسیر این لوله گاز است که این امر به رقابت کشورهای درون منطقه‌ای نیز راه یافته است، چرا که امروزه کنترل خطوط انتقال انرژی در حکم گرفتن رگ اقتصاد دنیای صنعتی است. آمریکا با اجرای این پروژه، دست‌چین را از منابع انرژی آسیای مرکزی کوتاه کرده و هم‌زمان قادر به تضعیف نفوذ روسیه در این منطقه می‌شود. اهمیت ژیواستراتژیک افغانستان است که هر نیرویی که در این کشور مسلط شود، خواهد توانست از این سرزمین کشورهای روسیه، چین، ایران، پاکستان و هند را کنترل کند. امنیت و در دست‌رس‌بودن منابع انرژی آسیای مرکزی به طور مستقیم اقتصاد هرکدام از این بازیگران را تحت تأثیر قرار می‌دهد. روسیه نیز به دلایل روشنی، پروژه تاپی را در هم‌سویی با منافع خود نمی‌بیند. از همین روی، تلاش کرده تا با حضور مستقیم خود و مشارکت گاز پروم در مراحل ساخت و بهره‌برداری از آن به طریقی از آسیب‌ها و پی‌آمدهای منفی متصور بر منافع و امنیت ملی خود بکاهد. از نظر اقتصادی، چین در میان شرکای تجارتی اکثر کشورهای منطقه آسیای مرکزی، جای‌گزین روسیه شده و در سال‌های اخیر، به عنوان شریک اول صادراتی ترکمنستان شناخته شده است. هم‌چنین یک قرارداد مشارکت با دولت ترکمنستان برای توسعه میدان گازی حوزه آمودریا به امضا رسانده است.

سخن پایانی
بازیگران این پروژه و سیاست خط لوله نفت باید به خود یادآوری کنند که صلح می‌تواند خط لوله گاز به همراه بیاورد، اما خط لوله نمی‌تواند صلح بیاورد. دولت افغانستان باید به سرمایه‌گذاران بین‌المللی تضمین بدهد که محیطی امن و قابل اعتماد برای فرصت‌های سرمایه‌گذاری خارجی و طرح‌های توسعه دارد. خط لوله تاپی می‌تواند به عنوان یک کریدور ثبات‌بخش، که همسایه‌گان را به یک‌دیگر در مسیر رشد اقتصادی و رفاه متصل می‌کند، عمل کند. مسیرِ پیش‌رو برای این پروژه طولانی است، اما منافع آن می‌تواند بسیار بزرگ باشد و مسلماً ارزش کوشش مستمر نشان داده شده از طرف چهار کشور درگیر را دارد.
- محمدحسین موسوی / هشت صبح / یکشنبه ۸ اسد ۱۳۹۶
کد مطلب: 72090
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/byqNJs
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل