با نگاهی به آثار استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری

پیشوای صادق

در تحلیل و ارزیابی حیات سیاسی اجتماعی پیشوایان دینی، شناخت عناصر سازنده عصر هر امام و زعیم دینی اهمیت فراوان دارد. این شناخت و آگاهی باعث می‌شود که موضع‌گیری، اقدام و حرکت هر امامی در چارچوب مختصات زمانی حیات آن پیشوا، کاملاً روشن و قابل فهم گردد و درنتیجه سرمشق عملی پیروان قرار گیرد.
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۲۸ سرطان ۱۳۹۶ ساعت ۱۴:۴۹
پیشوای صادق
در تحلیل و ارزیابی حیات سیاسی اجتماعی پیشوایان دینی، شناخت عناصر سازنده عصر هر امام و زعیم دینی اهمیت فراوان دارد. این شناخت و آگاهی باعث می‌شود که موضع‌گیری، اقدام و حرکت هر امامی در چارچوب مختصات زمانی حیات آن پیشوا، کاملاً روشن و قابل فهم گردد و درنتیجه سرمشق عملی پیروان قرار گیرد. در این صورت می‌توان در دوره‌های زمانی مشابه، نوع برخورد و حرکت سنجیده و درست را پیش‌بینی نمود و از افتادن در ورطه مغالطه‌ها و شبهات عملی و قضاوتهای ناصواب در امان بود. اینجاست که قیام خونین امام حسین (ع) در برابر دستگاه جور و فساد حاکم، سکوت بیست و پنج ساله امام علی (ع) در قبال غصب خلافت، ترک مخاصمه یا صبر سرخ امام حسن (ع) در برابر معاویه، معقول و منطقی و تبیین‌پذیر خواهد بود.

عصر امام صادق (ع)
با این مقدمه، به تحلیل حرکت و موضع آگاهانه و زمان‌شناسانه امام صادق (ع) می‌پردازیم. عصر امام صادق (ع) عصر برخورد و تضارب آرا و عقاید گوناگون در حوزه کلام، فلسفه، فقه، عرفان و… می‌باشد و طبیعی است که امام با شناخت دقیق جریانات فکری موجود و ریشه‌ها و خاستگاه‌های آنها، بهترین فرصت را برای ارائه معارف ناب اسلامی و بسط و گسترش مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام پیدا می‌کند و مذهب شیعه جعفری را بر شالوده کتاب و سنت بنیان می‌نهد.
نکته شایان توجه اینکه تساهل و رواداری و عدم تعصب و تنگ‌نظری از جمله خصوصیات بارز حرکت علمی فرهنگی این امام همام است که موجب گردید زعامت فکری عصر خود را برعهده بگیرد و حوزه‌ای عظیم با هزاران شاگرد فرهیخته و صاحب‌نظر تأسیس نماید. این ویژگی، مختص به امام صادق (ع) نیست، بلکه سایر ائمه اطهار نیز چنین اسلوب و شیوه‌ای را در پیش می‌گرفتند. استاد شهید مطهری به نمونه‌ای از روحیه رواداری این بزرگواران اشاره می‌کند و می‌گوید: «از نکات عجیب تاریخ ائمه این است که در عصر خود آنها علوم یونانی و هندی رواج یافت و احیاناً بعضی آثار یونانی ترجمه شد و کوچکترین اشاره‌ای به صورت اعتراض به این کار خلفا که پول فراوانی هم خرج می‌کردند نشد.»۱
استاد مطهری تشکیل مکتب و مدرسه بزرگ امام صادق (ع) را که در آن انواع علوم دینی و غیردینی تدریس می‌شد، حاکی از این روحیه تساهل و حریت فکری می‌داند. ۲
در واقع اگر امام حسین (ع) با توجه به شرایط حاکم بر زمانه خود، یک نهضت سیفی و به تعبیری جنگ سخت را آغاز نمود و از آن سرافراز و پیروز بیرون آمد، امام صادق (ع) با درک صحیح مقتضیات زمان و به منظور تثبیت آثار و پیامدهای قیام جد بزرگوار خود، به بسط یک نهضت فکری و فرهنگی دست یازید و در حقیقت در یک جنگ نرم تمام‌عیار وارد شد. پس جنبش حسینی و جنبش صادقی هرچند در دو جبهه مختلف انجام شد، اما هر دو یک آرمان و هدف را تعقیب می‌کردند و آن حفظ اسلام و دستاوردهای نهضت رسول اکرم (ص) و مقابله با تحریف و بدعت و خرافه و تحجر بود.

حوزه و امتداد مکتب فکری اهل بیت (ع)
بی‌تردید ـ به قول استاد مطهری ـ حوزه‌های علمی امروز شیعه و تا حدودی اهل سنت، امتداد و ادامه حوزه و مکتب فکری امام صادق (ع) است۳ و رسالت و مسئولیت عالمان دین، تداوم رسالتی است که آن پیشوای عظیم‌الشأن برعهده گرفته بود. اگر دیروز در میدان جنگ سخت، این رزمندگان سلحشور و جان برکف بودند که دشمن متجاوز را از کرده خویش پشیمان ساختند و شرنگ تلخ شکست و ناکامی را به او چشاندند، امروز بر ادامه‌دهندگان نهضت صادقی است که در جنگ نرم برخورد مکاتب فکری، عظمت و اقتدار اسلام را به اثبات رسانند و به تعبیر استاد مطهری:
«امروز صدها شبهه از شبهه «ابن‌قبّه» مهمتر و اساسی‌تر و وابسته‌تر به زندگی عملی خود داریم و بنابراین شیخ الطایفه بلکه شیخ‌الطایفه‌هایی برای قرن حاضر ضروری است که اولا با ضمیری روشن نیازهای عصر خویش را درک کنند، ثانیاً با شجاعت عقلی و ادبی از نوع شجاعت شیخ‌الطایفه دست به کار شوند، ثالثاً از چارچوب کتاب و سنت خارج نگردند.»۴
حوزه‌های علمیه که وارثان به‌حق مکتب امام صادق (ع) هستند و مسئول حفظ و حراست از میراث گرانسنگ مذهب جعفری، امروز در کوران جریانات فکری مدعی هدایت بشر به ساحل نجات و رستگاری، وظیفه‌ای بس دشوارتر از دهه‌ها و سده‌های پیشین دارند؛ چه، اینک جهان به دهکده‌ای تبدیل شده که بر اثر پیشرفت وسایل ارتباط جمعی و گسترش فضای مجازی و نیز بهره‌برداری مکاتب رقیب از پیچیده‌ترین علوم و فنون روز و نفوذ و تأثیر تبلیغات مسحورکننده، دیگر روشهای تبلیغ و هدایت قدیمی کارایی خود را از دست داده‌اند. امروز از یک سو نیازها و پرسشهای جدیدی در ذهن و ضمیر نسل نوپای جوان جوانه زده است و از سوی دیگر اشکالات و شبهات فراوانی از طریق شبکه‌های ارتباطی توسط مکاتب رقیب و دشمن القا می‌گردد و همه اینها برخورد منطقی و هوشیارانه حاملان معارف اسلامی را می‌طلبد، و از این روست که استاد مطهری در مقام یک روحانی آگاه و زمان‌شناس، دلسوزانه مسئولیت سنگین روحانیت را یادآور می‌شود که:
«حالا صد برابر دوره مأمون افکار متضاد و متناقض وجود دارد. الان روحانیت صد برابر سال گذشته و ده سال گذشته احتیاج به تقویت و برنامه و کار دارد. مردم صد برابر گذشته احتیاج به ارشاد و هدایت و راهنمایی دارند، احتیاج به تعلیم اخلاقی و معنوی دارند. روحانیت باید بجنبد.»۵
هشدار امام راحل (ره)، آن عالم ربانی، خطاب به عالمان دینی نیز در همین راستا معنا و مفهوم پیدا می‌کند:
«یکی از مسائل مهم در دنیای پر آشوب کنونی نقش زمان و مکان در اجتهاد و نوع تصمیم‌گیری‌هاست. باید تمام سعی خودتان را بنمایید که خدای ناکرده اسلام در پیچ و خم‌های اقتصادی، نظامی، اجتماعی و سیاسی متهم به عدم قدرت اداره جهان نگردد.»۶

پی‌نوشت‌ها:
۱ـ یادداشت‌های استاد مطهری، ج۹، ص۳۳۲٫
۲ـ همان، ص۳۲۷٫ ۳ـ همان، ص۳۴۸٫
۴ـ شش مقاله، مقاله «الهامی از شیخ الطائفه»، ص۲۴۶–۲۴۷٫
۵ـ آینده انقلاب اسلامی ایران، ص۱۹۳
۶ـ صحیفه امام، ج۲۱، ص۲۱۷ و ۲۱۸

 - داکتر محمد کوکب
کد مطلب: 71652
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/L1SHMy
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل