امیر علی شیر نوایی

تاریخ انتشار : دوشنبه ۵ حوت ۱۳۸۷ ساعت ۱۶:۵۲
امیر علی شیر نوایی
امیر علی شیر نوایی، متفکر بزرگ، شاعر، ادیب و نویسنده چیره دست روزگار، مرد سیاست، شخصیت معروف و شناخته شده جهانی به تاریخ نهم فبروری سال ۱۴۴۱ میلادی مصادف با هفدهم رمضان المبارک سال ۸۴۴ هجری قمری در هرات، در یک خانواده متدین و آگاه چشم به جهان گشود.
علی شیر نوایی در چهار سالگی تحصیلات ابتدایی خویش را آغاز و در ده سالگی شروع به شعر گویی کرد. علی شیر نوایی به زبانهای ترکی و پارسی، اشعار و داستانهای زیادی را به رشته تحریر در آورد. او در نبشته هایش مردم را به نیکی، راستی، تقوا و آموزش و پرورش فرا خوانده است. یکی از آثار گرانقدر علی شیر نوایی کلیات خمسه وی است. او در آثار و اشعار ترکی اش «نوایی» و در نبشته های خود به زبان پارسی «فانی» تخلص می کرد. چون که علی شیر نوایی شاعر مبتکر و دانشمند مدبر و نویسنده و سیاستمدار با تدبیر بود و درعین حال برادر رضاعی سلطان حسین بایقرا بود، مورد اعتبار و اعتماد سلطان قرار گرفت و در پستهای حساس دولتی ایفای وظیفه نمود و به مقامهای عالی نایل گردید.
امیر علی شیر نوایی نیز تلاشهای پیگیر و مساعی خستگی ناپذیری را جهت تقویت و استحکام حکومت سلطان حسین بایقرا به خرج داد و پیروزمندانه از آب درآمد. نوایی در آبادانی و شکوفایی کشور نقش سازنده و عمده ای را بازی کرد. مکتبها، مدرسه ها، مساجد و بیمارستانها و پلها ایجاد نمود که تعدادش از ۳۷۰ تجاوز می کرد. با در نظر داشت این حقیقت مسلم و انکار ناپذیر تاریخی علی شیر نوایی در خراسان و ترکستان از نظر ایجاد مراکز خیریه شخصیت کم نظیر شناخته شده است. در این خصوص و همچنین تجدید و احیای تمدن و فرهنگ اصیل ناب و انسانی از نویسند های بزرگ جهان و مورخان ممتاز چون دولت شاه سمرقندی و خواند میر و دیگران معلومات مستند و موثق به دست آورد.
 علی شیر نوایی کتابهای زیادی از خود به ارمغان گذاشته است که مهمترین آن خمسه است که حاوی ۶۴۰۰۰ بیت می باشد. این کلیات اشعار مشتمل بر پنج مثنوی است. بخش اول خمسه را تحیة الابرار تشکیل می دهد که بیشتر درباره اخلاق و تصوف اسلامی است و چهار بخش دیگر آن داستانها و افسانه های منظومی است که به نامهای فرهاد و شیرین، لیلی و مجنون، سد سکندری و سبعه سیاره در دسترس علاقه مندان و خوانندگان گرامی قرار دارد که به سبک امیر خسرو دهلوی و نظامی گنجوی سروده شده و دارای مفهوم و محتوایی عالی است.
 اثر گرانبهای دیگر نوایی کتاب خزاین المعانی اوست که حاوی ۵۵۰۰۰ بیت می باشد. همین گونه نوایی کتابی هم به زبان پارسی نگاشته است که متجاوز از ۱۲۰۰۰ بیت را در بر می گیرد. نوایی در اواخر عمر عزیزش کتاب ?لسان الطیر? را به رشته تحریر در آورد که حاوی ۷۰۰۰ بیت می باشد و در آن از سبک کتاب «منطق الطیر» شیخ فریدالدین عطار پیروی گردیده است. همچنین علی شیر نوایی کتاب محاکمه اللغتین، خمسه المتحیرین، محبوب القلوب، مجالس النفایس و غیره را نوشت که از شهرت جهانی برخوردار است. علی شیر نوایی بر زبانهای عربی، اوزبکی و پارسی تسلط کامل داشت. به ویژه به زبانهای اوزبکی و پارسی آثار گرانقدری از خود بر جای گذاشته است که بدین مناسبت به شاعر ذواللسانین شهرت یافته است. نوایی همیشه از اشخاص نیک، مخیر، ساعی، کوشا و پرکار قدردانی به عمل آورده و در تقویت و تشویق ایشان از هیچ نوع همکاری دریغ نورزیده است اما بر عکس از عناصر تنبل و بیکاره و بار دوش جامعه انتقاد نموده است. نوایی ذواللسانین با حافظ «لسان الغیب» در این مورد همنوا به نظر می رسد که حافظ شیراز با انتقاد از اهل زمانه سروده بود:
اسب تازی شده مجروح بزیر پالان
طوق زرین همه در گردن خر می بینم
نوایی گفته است:
ای نوایی خلق نی کور د یم عجایب بی تمیز
سو کیلتیر گن خوار و زار و کوزه سیند ییرگن غریز
علی شیر نوایی شخصی کریم و بخشنده بود. از دانشمندان، فضلا و شاعران قدردانی به عمل می آورد. پروفیسور براون او را به مالیناس سیلینوف رومی تشبیه کرده است، زیرا که علما و دانشمندان دور و برش حلقه می زدند. علی شیر نوایی یکی از ارادتمندان خاص مولانا نورالدین عبدالرحمن جامی بود، جامی بیشتر نبشته هایش را به تقاضای علی شیر نوایی به رشته تحریر در آورده است. مولانا نورالدین عبدالرحمن جامی به سال ۸۹۸ ها. مصادف با ۱۴۹۲ م. چشم از جهان فرو بست و علی شیر نوایی مرثیه ای را به شکل ترکیب بند نوشت که مشتمل بر هفتاد شعر است. ترکیب بند نوایی با شعر زیر آغاز می شود:
هر دم از انجمن چرخ جفایی دگرست
هر یک از انجم او داغ بلایی دگرست
امیر علی شیر نوایی به زبانهای ترکی و پارسی کتابهای زیادی نوشته است که کتابهای زیر را می توان از مهمترین آنها شمرد:
۱ـ چهار دیوان غزلیات مشتمل بر: الف ـ غرایب الصغر ب ـ نوادر الشباب ج ـ بدایع الوسط د ـ فواید الکبر.
۲ ـ خمسه که مشتمل بر: تحیة الابرار، فرهاد و شیرین، لیلی و مجنون، سد سکندری و سبعه سیاره.
۳ ـ مثنوی لسان الطیر،
۴ ـ تذکره مجالس النفائس،
۵ ـ سراج المسلمین،
۶ - اربعین منظوم،
۷ ـ نظم الجواهر،
۸ ـ محبوب القلوب،
۹ ـ تاریخ انبیا
۱۰ ـ تاریخ الملوک العجم،
۱۱ ـ نسائم المحبه،
۱۲ ـ رساله عروضیه،
۱۳ ? خمسة المتحیرین،
۱۴ ـ محاکمة اللغتین،
۱۵ ـ حالات پهلوان اسد،
۱۶ ـ حالات سید حسن اردشیر،
۱۷ ـ مفردات در فن معما،
۱۸ ـ قصه شیخ صنعان،
۱۹ ـ مناجات نامه،
۲۰ ـ منشأت ترکی،
۲۱ ـ دیوان پارسی،
۲۲ ـ منشأت پارسی،
۲۳ ـ میزان الاوزان،
۲۴ ـ مکارم اخلاق.
علی شیر نوایی به سال ۸۸۰ هجری مصادف با ۱۵۰۱ میلادی پدرود حیات گفت .
--------------------------------------
منبع: کانون توسعه و تعاون افغانستان
   
کد مطلب: 6357
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل