محمود طرزی

تاریخ انتشار : شنبه ۱۹ اسد ۱۳۸۷ ساعت ۱۷:۰۲
محمود طرزی
محمود طرزی، فرزند سردار غلام محمد طرزی در اول ربیع الثانی سال ۱۲۸۲ هجری قمری برابر با دوم سنبله ی ۱۲۴۴ هجری شمسی(=۲۴ اگست ۱۸۶۵ میلادی) در شهر غزنی پا به عرصه ی وجود گذاشت. سردار غلام محمد طرزی، فرزند سردار رحمدل خان و نوه سردار پاینده محمدخان بارکزایی بود. فرزندان و نوه های سردار پاینده محمد خان که سلسله حکمروایی طایفة محمدزایی را در افغانستان بنا نهادند، در مجموع بیش از ۱۴۲سال در این سرزمین حکومت کردند و در طول حاکمیت آنان، افغانستان گرفتار اغتشاش و جنگ های خونین میان سرداران محمدزایی بر سر قدرت بود.
سردار غلام محمد طرزی، پدر محمود طرزی چهره سیاسی و ادبی به شمار می رفت که شعر می سرود و محافل شعر خوانی برگزار می کرد. او به سبک هندی شعر می گفت و شیفته ی بیدل دهلوی بود. از غلام محمد طرزی چند اثر از جمله دیوان شعر به یادگار مانده است که دیوانش تاکنون دو بار به چاپ رسیده است.
غلام محمد طرزی با به قدرت رسیدن عبدالرحمان خان، به اتهام همراهی با رقیب او سردار محمد ایوب خان، نخست زندانی و سپس به هند تبعید شد. در این تبعید غلام محمد را خانواده و پسرش محمود که شانزده سال داشت همراهی می کردند. اعضای خانواده طرزی در هفدهم جنوری ۱۸۸۲ وارد کویته شدند و پس از مدتی اقامت در هند آن روز، در ماه مارچ ۱۸۸۵ از بندر کراچی عازم کشور عثمانی گردیدند. آن ها نخست به بغداد رفتند و سپس راهی دمشق شده و در آنجا رحل اقامت افگندند.
محمود طرزی، در دمشق، زبان ها عربی و ترکی را فراگرفته و با زبان فرانسوی نیز آشنایی پیدا کرد. وی در زمینه های اجتماعی، ادبی و سیاسی به مطالعه پرداخت و تحت تأثیر جریان های فکری و سیاسی آن روز ترکیه، شخصیت و افکار او شکل گرفت. طرزی در دمشق در امور دولتی (دولت عثمانی) نیز خدمت می کرد.
محمود طرزی، قبل از مرگ عبدالرحمان خان با فرستادن ترجمه کتاب «تلخیص حقوق بین الدول» نوشته حسن فهمی، نویسنده مشهور ترک در آن زمان، با او رابطه برقرار نموده و زمینه بازگشت به وطن را فراهم ساخت. وی بعد از مرگ عبدالرحمان برای تسلیت گفتن به حبیب الله خان در ماه مارچ ۱۹۰۲ به افغانستان برگشت و سرانجام به درخواست حبیب الله خان خانواده خود را از دمشق به کابل منتقل کرد و در کشور ماندگار شد. پس از ماندگاری محمود طرزی در افغانستان، دو دختر او با دو فرزند حبیب الله خان ازدواج کردند. ثریا، همسر سردار امان الله خان و خیریه، همسر سردار عنایت الله خان دختران محمود طرزی بودند.
طرزی با انتشار سراج الاخبار افغانیه، در واقع جنبش مشروطیت دوم را پایه گذاری کرد. جنبشی که سرانجام منجر به ترور امیر حبیب الله خان و به قدرت رسیدن امان الله خان شد. محمود طرزی با روی کار آمدن امان الله خان به مقام وزارت خارجه افغانستان منسوب شد و متن نهایی قرارداد صلح با هیأت انگلیسی را در تاریخ ۲۲ نوامبر ۱۹۲۱ امضا کرد.
به موجب این قرارداد که در ۱۴ ماده ترتیب شده بود، دولت بریتانیا استقلال افغانستان را به رسمیت شناخت و دولت افغانستان هم به معاهده ی خط مرزی دیورند عملاً تن در داد. محمود طرزی سرانجام از تندروی های امان الله خان، دست پرورده خویش به تنگ آمد و چون نصیحت هایش بر او اثر نکرد، از مقام وزارت خارجه استعفا داد و به جای او غلام صدیق خان(۱) مقرر شد. طرزی به عنوان سفیر افغانستان به فرانسه فرستاده شد و در دوران قیام ملای لنگ دوباره به مقام وزارت خارجه گماشته شد، لیکن بار دیگر استعفا داد.
طرزی همزمان با سقوط دولت امان الله خان در سال ۱۳۰۸، نخست به ایران رفت و از آنجا عازم ترکیه شد و در شهر استانبول اقامت داشت، تا این که در روز سوم عقرب ۱۳۱۲ (۲۲ نوامبر ۱۹۳۳) در اثر مرض سرطان جگر در سن ۶۸ سالگی چشم از جهان بست.
محمود طرزی، مانند هر شخصیت دیگری موافقان و مخالفانی دارد که برخی او را ستوده و برخی دیگر مذمت کرده اند. سرسخت ترین مخالف او نادرخان بود که او را «ملعون»(۲) خوانده بود و شاید تحت تأثیر تبلیغات نادر و برادرانش بود که مهدی فرخ سفیر وقت ایران در کابل درباره او چنین سخن گفته است: «محمودخان طرزی روحاً و به واسطه ی کبر سن، شخصی است تنبل و عیاش و دایم السکر، ولی با تجربه و متین و مآل اندیش است. در امور مذهبی به کلی بی علاقه و اول کسی است که در افغانستان با خانواده خود عکس برداشته و با حجاب مخالفت نموده و افراد خانواده ی طرزی هم همین رویه را تعقیب می نمایند.»(۳)
محمود طرزی، مانند امان الله خان مورد انتقاد و خشم مخالفان رژیم لائیک حاکم قرار گرفت، چنانچه مردم ننگرهار که قیام کرده بودند، در ۱۴ نوامبر ۱۹۳۸ (= عقرب ۱۳۰۷)، در مذاکره با هیأت دولت امان الله در پیشنهاد ۲۱ فقره ای شان خواستار عزل امان الله و اخراج محمود طرزی از افغانستان شدند(۴)
اما آقای محمد کاظم آهنگ، که از روشنفکران چپگرا و لائیک به شمار می رود، مرحوم محمود طرزی را این گونه ستایش می کند: «محمود طرزی نه تنها منحیث یک ملیت خواه، پی آزادی کشورش بود بلکه او از موجودیت استعمارگران غرب در سرزمین های شرقی و مخصوصاً آسیا نیز راضی نبود. وی در اخبار خود بار نخست جمله «آسیا باید از آسیاییان باشد» را عنوان قرار داده می نویسد که چرا غربی ها سرزمین های آسیایی را مورد تاخت و تاز خود قرار می دهند، در حالی که این سرزمین از آسیاییان است ... محمود طرزی بود که زیر عنوان «حی علی الفلاح» آزادی افغانستان را اعلان می نماید.»(۵)
به دور از هرگونه حب و بغض باید گفت که شخصیت محمود طرزی را طرز فکر و رفتار او ترسیم می کند. طرز فکر طرزی در نوشته های او به به خصوص در سراج الاخبار افغانیه انعکاس یافته که دارای سه مشخصه می باشد:
۱- ناسیونالیزم
۲- مبارزه با استعمار انگلیس
۳- ترویج فرهنگ و تمدن غربی
محمود طرزی تحت تأثیر حاکمان لائیک ترکیه و ایران (آتاتورک و رضا شاه) به تبلیغ و ایجاد ناسیونالیسم پرداخت، با این تفاوت که ناسیونالیسم ترک ها و ایرانی ها بیشتر ملی بود و ناسیونالیسم محمود طرزی بیشتر قومی. محمود طرزی آشکارا قوم حاکم پشتون را ملت افغانستان و زبان محلی آن ها را زبان ملی عنوان کرد. وی در سال ۱۹۱۴ در این رابطه نوشت:
«ما را ملت افغان و خاک پاک عزیز ما را افغانستان می گویند. چنانچه عادات، اطوار، اخلاق مخصوص داریم، زبان مخصوص را نیز مالک می باشیم که آن زبان را «افغانی» [=پشتو] می گویند. این زبان را مانند حرز جان باید محافظه کنیم! در ترقی و اصلاح آن جداً کوشش ورزیم. تنها مردمان افغانی زبان[پشتو زبان] نی، بلکه همه افراد اقوام مختلفه افغانستان را واجب است که زبان افغانی وطنی ملتی خود را یاد بگیرند. در مکتب های ما اهمترین آموزش ها، باید تحصیل زبان افغانی باشد.»(۶)
به نظر می رسد که محمود طرزی و همفکران او در آن زمان و زمان های بعدی تاکنون در تعریف ملت و ناسیونالیسم دچار اشتباه ویرانگر و جبران ناپذیری شده باشند. آن ها تنها به عنصر اکثریت قومی تکیه کردند و به عنصر فرهنگی، تاریخی و تمدنی توجه نکردند. به همین دلیل افغانستان امروز گرفتار بحران هویت فرهنگی، تاریخی و حتی ملی است. معماران ناسیونالیسم قومی در افغانستان از ابتدا تاکنون گرفتار این توهم هستند که در ایران قوم فارس(= پارس) اکثریت هستند و به همین دلیل زبان فارسی و فرهنگ خود را بر تمام مردم ایران تحمیل کرده اند و در ترکیه و سایر کشورها نیز زبان و فرهنگ قوم اکثریت حاکم است. در حالی که در ایران زبان و فرهنگ پارسی را فارس ها تحمیل نکرده اند و حکام ایران در طی بیش از ۵۰۰ سال اخیر به جز دوره ی کوتاه پهلوی ها اغلب ترک ها بوده اند و در حال حاضر نیز بسیاری از مناصب مهم کشوری و لشکری در ایران از بالاترین سطح تا بدنه ی نظام در اختیار ترک ها و سایر اقوام ایرانی غیر فارس قرار دارد. در سرزمین افغانستان نیز زبان فارسی بیشتر در دوره حاکمیت غزنوی ها و تیموری ها که ترک تبار بودند شکوفا شد. 
در رابطه با مبارزه با استعمار انگلیس، بدون شک محمود طرزی از پیشتازان فکری و سیاسی این مبارزه در افغانستان به شمار می رود. همان طوری که گفته شد او نه تنها افغانستان را برای افغان ها، بلکه آسیا را برای آسیایی ها می خواست.
و اما در رابطه با ترویج فرهنگ غربی به نام «فرهنگ جدید»، به نظر می رسد که مرحوم طرزی و همفکران او، مانند مسأله ی ناسیونالیزم افغانی گرفتار اشتباه زیانباری شده باشند. او به طور شایسته بین خرافات و تحجر مذهبی که ریشه در فرهنگ ها و سنت های محلی دارد نه اسلام، با اصل اسلام، تفکیک قائل نشده و بی باکانه برخی احکام شرعی و مطلق ملاها و روحانیون را به نحوی به استهزا گرفته و مورد سؤال قرار داده است.
به طور نمونه محمود طرزی در رابطه با غسل جنابت که از لحاظ شرعی برای هر مسلمانی واجب است، مانند افراد غیر مذهبی و مخالف دین، کسانی را  که این غسل را به جا می آورند به استهزاء گرفته و می گوید که «ملایان و روحانیان مغز این گونه آدمان را شستشو داده اند!»(۷) طرزی محتلم شدن شخصی به نام «سدو» در زندان را در خواب و غسل جنابت او را با گناه کردن ربط داده و می گوید: «او در نتیجة رؤیایی که ناشی از نیاز درونی اش می گردید [دچار] انزال منی که در آن هیچ گناهی از او سر نزده است، می گردد.»(۸)
بسیار تعجب آور است که محمود طرزی نداند که امر به غسل جنابت برای ادای نماز و خواندن قرآن کریم، امر ملا نیست، امر شارع مقدس اسلام است، و نیز نداند که در شرایط اضطرار مانند ترس از مریضی یا مشکلات وخطرهای دیگر، مسلمان می تواند به جای غسل، تیمم کند. این مسائل ابتدایی است که هر مسلمان مؤمن به خدا، اعم از با سواد و بی سواد آن را می داند، اما مرحوم طرزی آگاهانه یا ناآگاهانه به آن توجه نمی کند.
مسأله بی حجابی همسر و دختران طرزی از دیگر دلایل بی توجهی او به احکام شرعی به شمار می رود و در کل برداشت ها و باورهای طرزی از اسلام نشان می دهد که او از جنس بیدارگران و مبارزان ضد استعماری چون سید جمال الدین و اقبال لاهوری نبوده و به لائیک هایی چون آتاتورک و رضا شاه نزدیک بوده است.
با وجود همه لغزش ها، محمود طرزی همان طوری که مهدی فرخ گفته است شخصیت متین، مآل اندیش و پرکاری بود که در نهضت مشروطة دوم و استقلال افغانستان نقش مهمی ایفا کرد.
مرحوم محمود طرزی بیش از ۵۰۰ مقاله در سراج الاخبار افغانیه و ۳۱ کتاب و رساله منثور و منظوم به زبان فارسی منتشر کرده است. مهمترین آثار او به این شرح اند:
۱- سیاحت در سه قطعه روی زمین
۲- از هر دهن سخنی و از هر چمن سمنی
۳- جغرافیای منظوم افغانستان
۴- جغرافیه ادب در فن و یا محمود نامه در نظم
۵- روضه حکم
۶- سیاحت به دورا دور زمین در ۸۰ روز (ترجمه)
۷- جزیره ی پنهان (ترجمه)
۸- سیاحت در جو هوا (ترجمه)
۹- جنگ روس و جاپان در پنج جلد (ترجمه)
۱۰- اخلاقیات (ترجمه)
------------------------------------
پی نوشت:
۱- اخبار هفته، شماره ۲۱، ۲۸ثور ۱۳۶۸.
۲- مقاله «طرزی و سراج الاخبار»، نوشته صدیق رهپو طرزی، برگرفته از سایت پیام آفتاب.
۳- فرخ، سید مهدی، کرسی نشینان کابل، ناشر: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی، چاپ نخست، تابستان ۱۳۷۰، ص۸۹.
۴- حق شناس، دسایس و جنایات روس در افغانستان، چاپ دوم، ثور سال ۱۳۶۸، پاکستان، ص۱۲۹. 
۵- آهنگ، محمدکاظم، سیر ژورنالیزم در افغانستان، نشر انجمن تاریخ و ادب افغانستان اکادمی، کابل سال ۱۳۴۹، ۷۷-۷۹.
۶- موسوی، سید عسکر، هزاره های افغانستان، ناشر: انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری نقش سیمرغ، چاپ اول، زمستان ۱۳۷۹، تهران، ص ۲۱۰-۲۱۱.
۷- مقاله «طرزی و سراج الاخبار»، نوشته صدیق رهپو طرزی، سایت پیام آفتاب.
۸- همان منبع
 
کد مطلب: 4114
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل