۲۹
 

متن معاهده (قرارداد) تقسيم آب هلمند ميان افغانستان و ايران

هیاتی به ریاست امیر عباس هویدا نخست وزیر وقت ایران به کابل رفت و در اسفند ۱۳۵۱ قراردادی را با محمد موسی شفیق در رابطه با آب هيرمند امضا کردند که در سال ۱۳۵۲ به تصویب پارلمان ایران هم رسید.
تاریخ انتشار : سه شنبه ۳۰ حمل ۱۳۹۰ ساعت ۱۱:۰۱
متن معاهده (قرارداد) تقسيم آب هلمند ميان افغانستان و ايران
مرزهای بین‌المللی ایران و افغانستان را در بخشی در سیستان رود هیرمند تشکیل می‌دهد. این مرز سالهای زیادی است، که مورد پذیرش دو همسایه قرار گرفته است؛ اما اختلافات زیادی بر سر چگونگی تقسیم آب هیرمند و دیگر حقوق مربوط به این رودخانه که از کوههای بابا در هندوکش سرچشمه گرفته و پس از طی ۱۱۰۰ کیلومتر به دریاچه هامون در سیستان می‌ریزد، هنوز بحث انگیز است.
 مشکل آب کشاورزی یکی از مسائل دیرینه بین کشاورزان است؛ و هنگامی‌که آب رودخانه‌های در داخل یک کشور در جریان داشته باشد، حل مسئله تقسیم آب از طریق قانون ملی و یا عرف نسق زراعی نوعاً بدون مشکلی قابل حل است؛ ولی رودخانه‌هائی که مورد استفاده دو و یا چند کشور باشند و به اصطلاح بین‌المللی باشند غالباً مشکل زا و نیازمند یک مقاوله نامه و قراردادهای رسمی دو کشور است که اکثراً هم نیازمند تصویب در قوه قانونگذاری دو طرف است.

 مسئله هیرمند هم از این قاعده مستثنی نیست و سابقه بیش از یک قرن را دارد؛ و در مقطعی، بعد از آنکه قضیه سرحد ایران در بلوچستان با خان کلات (و در حقیقت حکومت انگلیسی هند در قرن نوزدهم) فیصله یافت مطرح شد؛ و جنبه‌های عملی آن از هنگامی آغاز شد که کمیسیون حَکَمیّت مرزی با توافق دو کشور، با حَکَمیّت «ژنرال فردریک گلداسمیت» تشکیل شد. ژنرال گلد اسمیت همان کسی بود که در قضیه بلوچستان به ضرر ایران داوری و حکمیت نموده بود. در سال (۱۲۵۱ ش) گلداسمیت تصمیم گرفت مرز میان ایران و افغانستان را در سیستان، روی شاخة اصلی رود هیرمند قرار دهد، بی آنکه در مورد چگونگی تقسیم آب و حقوق دو همسایه تصمیمی بگیرد و توصیه‌ای بکند. تنها مورد اشاره به رود هیرمند در حکمیت مزبور عبارت ذیل است:
 «باید کاملاً درک شود که هیچ کاری از سوی دو طرف نباید صورت گیرد که نتیجة آن دخالت در آب مورد نیاز برای آبیاری دو طرف باشد.»

البته دخالت از دو طرف در تأمین آب مورد نیاز همواره در دو کرانة بصورت توافق مشترک صورت پذیرفته است. این موافقت نامه گرچه اختلافات مرزی را در ناحیهٔ مزبور به پایان بُرد؛ اما اختلافات مربوط به چگونگی استفاده از رودخانه هیرمند از اینجا شکل گرفت. تغییر مسیر رودخانه در «دلتا» در سال (۱۸۹۶) سبب بروز اختلافاتی تازه شد. حکمیت انگلیس بار دیگر درخواست شد. در اوایل (۱۹۰۵) میلادی ۲۰ فروردین برابر با ۱۲۸۲خورشیدی، سرهنگ هنری مک ماهون در رأس هیأتی به عنوان حَکَم طرفین تعیین شد. در ابتداء مک ماهون تصمیم گرفت آب هیرمند را میان دو طرف به صورت مساوی تقسیم کند دوباره این تصمیم را تغییر داد و دو سوم آب هیرمند را در دلتا به افغانستان و یک سوم را به سیستان ایران داد.

این تقسیم بندی هم نتوانست مشکل را حل کند و همواره اختلافات وجود داشت و رعایت سهم بندی نمی‌شد. ایرانیان این تقسیم بندی را غیرقابل قبول دانستند و از تصویب آن سرباز زدند.

با فرا رسیدن تابستان ۱۹۰۵ با کمیاب شدن آب هیرمند در سیستان، افغانها ده نهر جدید، از شاخه اصلی منشعب کردند. در حکمیت مک ماهون هرگونه دخالت در آب هیرمند، از سوی دو طرف ممنوع بود. امّا از آنجا که حَکَمیت وی به تصویب دو طرف نرسیده بود، حکمیت ماهون نتوانست دراین برخورد کاری کند. به هر حال این اقدام اختلافات دو طرف را تشدید نمو.



با گسترش روابط دوستانه میان دولت‌های مرکزی رضاشاه در ایران و دولت محمدنادرشاه و پس از آن محمد ظاهر شاه در افغانستان در دهة ۱۳۱۰، تلاشهای تازه‌ای برای حل و فصل مسئله آب هیرمند، آغاز شد؛ و در سال ۱۳۱۸ مذاکرات دو طرف منجر به امضاء پیمانی میان دو همسایه شد. متن کامل این قرارداد بشرح زیر است:

"قانون تصویب قرارداد تقسیم آب رود هیرمند منعقده بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان – مصوب ۱۸ اردیبهشت ۱۳۱۸ مجلس شورای ملی
ماده واحده - مجلس شورای ملی قرارداد تقسیم آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان را که مشتمل بر شانزده‌ماده و یک اعلامیه است و در تاریخ ششم بهمن ماه ۱۳۱۷ در کابل به امضاء رسیده است تصویب می‌نماید.
این قانون که مشتمل بر یک ماده و متن قرارداد و اعلامیه پیوست است در جلسه هیجدهم اردیبهشت ماه یک هزار و سیصد و هیجده به تصویب‌مجلس شورای ملی رسید.
رئیس مجلس شورای ملی - حسن اسفندیاری
قرارداد تقسیم آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان

چون دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان هر دو بالسویه مایل بودند که راجع به تقسیم آب هیرمند بین دو مملکت قرار عادلانه داده‌شود و برای انجام این مقصود قرارداد مخصوصی منعقد و امضاء نمایند لهذا نمایندگان مختار خود را به شرح ذیل انتخاب نمودند:
 
از طرف دولت شاهنشاهی ایران.
جناب آقای باقر کاظمی سفیر کبیر دولت شاهنشاهی در کابل.
از طرف دولت پادشاهی افغانستان.
عالی قدر جلالت‌ماب علی‌محمدخان وزیر امور خارجه دولت پادشاهی؛ و نمایندگان مزبور پس از تبادل اختیارنامه‌های خود که واجد شرایط صحت و اعتبار بودند در مواد ذیل موافقت نمودند:
ماده ۱ - دولتین ایران و افغانستان موافقت می‌نمایند که همه‌ساله هر مقدار آب رودخانه هیرمند که به بند کمال‌خان می‌رسد بین ایران و افغانستان از بندکمال‌خان به بعد بالمناصفه تقسیم شود.
ماده ۲ - برای آنکه از ده چهار برجک الی بند کمال‌خان زائد بر مقدار آبی که فعلاً برده می‌شود مصرف نگردد دولت افغانستان تعهد می‌کند که در فاصله‌مزبور علاوه بر انهاری که جاری بوده و هست نهر دیگری احداث و حتی تعمیر ننماید.
ماده ۳ - مأمورین و میراب‌های مجاز طرفین متفقاً همه‌ساله در فصل پاییز مقدار آبی را که در بند کمال‌خان می‌رسد تعیین می‌کنند و از بند کمال‌خان تاسیخ‌سر مقدار آبی که هر یک از طرفین به وسیله انهار منشعبه از هیرمند می‌برند معلوم می‌نمایند و در سهم طرفین محسوب می‌دارند به قسمی‌که این‌دو سهم متساوی باشد.
صورت تقسیمات و اسامی انهار و مقدار آب هر یک از انهار طرفین را پس از تشخیص به یکدیگر ابلاغ خواهند نمود اگر بعد از این تغییری در صورت‌های‌مزبور لازم شود که بخواهند در یکجا اضافه و در عوض جای دیگر کسر کنند به یکدیگر اطلاع خواهند داد.
ماده ۴ - دستگاه‌ها و ادوات لازمه برای تعیین مقدار آب رودخانه و انهار طرفین را مأمورین فنی ایران و افغانستان به خرج دولتین بالمناصفه تهیه کرده ودر محل‌های مناسب از بندر کمال‌خان به بعد نصب نموده و در صورت لزوم مجرای رودخانه را نیز از بند کوهک الی سیخ‌سر تنظیم می‌نمایند.
ماده ۵ - برای اینکه تقسیم و تنظیم آب رودخانه هیرمند از بند کمال‌خان به وجه عادلانه که منظور این قرارداد است صورت گیرد مأمورین فنی طرفین درنقاطی که مناسب بدانند در خاکهای خود مقسم‌های دائمی‌خواهند ساخت و مخارج ساختن این مقسم‌ها را طرفین متعاهدین بعد از حصول توافق نظر یکدیگر در طرح آن به تناسب مقدار آبی که می‌برند عهده‌دار خواهند بود.
ماده ۶ - تا ساختن سد و بندهای دائمی‌بندهای گزی به قرار سابق ساخته خواهد شد و اگر طرفین برای بستن بندهای چوب گز ضرورت داشته باشند به‌تأدیه قیمت به یکدیگر خواهند داد.
ماده ۷ - چون دهنه نهرهایی که مستقیماً از رودخانه هیرمند از بند کمال‌خان منشعب شده و به خاک طرفین جاری می‌شود خاکی می‌باشد برای اینکه‌زیاده و نقصانی در حصه هر یک از طرفین پیدا نشود دولتین متعهد می‌شوند که از تاریخ امضای این قرارداد منتهی تا چهار سال به مرور آن دهنه را با آجرو آهک هر یک به خرج خود به ترتیب صحیحی بسازند.
ماده ۸ - دولتین متعهد می‌شوند که هیچ گونه اقدامات و عملیات از بند کمال‌خان تا به ده دوست محمدخان و سیخ‌سر که مقسم آخرین است نخواهندکرد که موجب نقصان یا نکث میزان سهم هر یک از طرفین بشود.
ماده ۹ - دولتین ایران و افغانستان متقابلاً موافقت می‌نمایند که مأمورین فنی و میرابهایی که مأمور اجرای عملیات مندرجه در این قرارداد هستند وهمچنین عمله‌جات مأمور بستن و ساختن و پاک کردن و تنظیم بندها و انهار بین بند کوهک الی سیخ‌سر که اقدام به آن به موجب این قرارداد در خاک‌طرف مقابل مجاز شمرده شده باشد بدون اسلحه می‌توانند با جواز به خاک یکدیگر بروند.
تبصره - مصالح و ادوات و اشیایی که مأمورین و عمله‌ها برای انجام وظائف مندرجه در این قرارداد لازم دارند یا برای رفع حوائج زندگی خود در موقع‌خروج از سرحد همراه خود می‌برند از حقوق گمرکی معاف خواهند بود.
ماده ۱۰ - در صورتی که رودخانه هیرمند بالای بند کمال‌خان به بستر جدیدی منتقل شود مدلول ماده اول در محل دیگر که به منزله بند کمال‌خان درعلاقه چخانسور فعلی باشد با موافقت دولتین اجراء و تعیین مقسم خواهد شد چنانچه پایین‌تر از بند کمال‌خان به بستر جدید منتقل و یا به بستر فعلی‌طوری عمیق شود که برای اراضی سیستان آبیاری ممکن نشود دولتین موافقت می‌کنند در این صورت برای استفاده اراضی سیستان از سهمیه آبی که درماده اول معین شده است به رضایت طرفین تحت شرایط جداگانه قراردادی بدهند.
ماده ۱۱ - هر گونه اختلافی در اجرای مقررات این قرارداد رخ دهد که میراب‌ها و متصدیان امر از حل آن عاجز و یا از حدود اختیارات آنها خارج باشد به‌مرجعیت حاکم و رئیس مالیه سیستان از طرف دولت ایران و حاکم و رئیس مالیه چخانسور از طرف دولت افغانستان یا نمایندگان آنها تصفیه خواهد شدو رأیی که این هیئت به اتفاق اتخاذ نمایند قاطع خواهد بود چنانچه موضوع مختلف‌فیه به این طرق تا دو ماه از تاریخ بروز اختلاف حل نگردد بین مراکزطرفین به اسرع اوقات به طور قطع حل و تسویه خواهد گردید.
ماده ۱۲ - طرفین متعاهدین تعهد می‌نمایند که هر گاه اتباع یکی از آنها طریقه استفاده از آب رودخانه هیرمند را از بند کمال‌خان که در این قرارداد مندرج‌است به هم بزنند یا از مقررات آن تخلف نمایند فوراً در خاک خود اقدامات لازمه را برای رفع آن به عمل آورده مقصرین را به مجازات قانونی برسانند.
ماده ۱۳ - طرفین متعاهدین در ظرف دو ماه از روز امضای این قرارداد ترتیب استفاده از آب هیرمند از بند کمال‌خان و سهم خود را در خاک خود به‌اطلاع مأمورین سرحدی و اهالی و ساکنین اطراف رودخانه خواهند رسانید.
ماده ۱۴ - هر یک از طرفین متعاهدین هر چه زودتر پس از امضای این قرارداد مأموری برای مراجعات و نظارت در اجرای مواد این قرارداد تعیین و کتباً‌به طرف مقابل معرفی خواهند نمود.
ماده ۱۵ - این قرارداد در ظرف سه ماه از تاریخ امضای آن به تصدیق مقامات مربوطه دولتین خواهد رسید و نسخ تصدیق شده در کابل مبادله خواهدشد.
ماده ۱۶ - این قرارداد پس از مبادله اسناد صحه شده معتبر و مجراست.
این قرارداد در دو نسخه به زبان فارسی تحریر شد و هر دو نسخه آن معتبر است نظر به مراتب فوق نمایندگان مختار طرفین این قرارداد را امضاء و به مهرخود ممهور نمودند.
کابل به تاریخ شش بهمن (دلو) ۱۳۱۷
سفیر کبیر دولت شاهنشاهی ایران و وزیر امور خارجه دولت پادشاهی افغانستان
باقر کاظمی علی‌محمد
قرارداد تقسیم آب رود هیرمند و اعلامیه پیوست آن منعقده بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت پادشاهی افغانستان به شرح بالا در جلسه هیجدهم‌اردیبهشت ماه یک هزار و سیصد و هیجده به تصویب مجلس شورای ملی رسید".

این پیمان گرچه از دید ایران پیشرفت چشمگیری نسبت به حکمیت مک ماهون انگلیسی شمرده شد و بدون تصویب تا مدتی خصوصاً در سال‌های بارندگی زیاد، عملی گردید و علت آن روابط دوستانه بود اما در نهایت نتوانست مهر پایانی بر اختلافات دو کشور باشد؛ زیرا به علت دگرگون شدن محیط ایران در خلال جنگ جهانی دوم و قضایای بعد از شهریور۱۳۲۰، این بار طرف افغانی از تصویب پیمان سرباز زد. بدین ترتیب این موافقت نامه نیز به سرنوشت حکمیت قبلی دچار شد.

ایجاد کانال‌های انحرافی و ساختمان دو سد بزرگ ـ سد مخزنی کجکی و سد انحرافی بغران ـ در افغانستان در سال ۱۳۲۸ سروصدای زیادی میان ایرانیان به راه انداخت و موجبات اعتراض ایران را فراهم نمود. دولت افغانستان در جواب اعتراض، اظهار داشت که ایجاد کانال‌ها، به آبی که به مرز بایدبرسد، نقصان نمی‌رساند.

دولت ایران اظهارات مذکور را نپذیرفت. در نتیجة میانجی گری ایالات متحده آمریکا، دو کشور سرانجام نمایندگان خود را برای گفتگو به واشنگتن فرستادند. اما این گفتگوها به نتیجه‌ای نرسید. اختلافات تا اسفندسال۱۳۵۱ ادامه یافت تا عاقبت موضوع حقّابه از رود هیرمند دوباره به وساطت کشید. در ان زمان کمونیست‌ها در افغانستان روز به روز نفوذ و حضور بیشتری پیدا می‌کردند، هم شاه ایران و هم دولت آمریکا مایل بودند که اختلافات کوچک موجب دور شدن افغانستان از ایران نشود؛ لذا آمریکا میانجیگری کرد و یک هیئت بی طرف متشکل از رئیس ادارة آبیاری شیلی، مهندس مشاوری از ایالات متحده آمریکا و یک مهندس از اداره منابع آب کانادا تشکیل شد. در نتیجه قضاوت هیئت بی طرف مذکور، از این قرار بود که ۲۲ متر مکعب در ثانیه از آب هیرمند در منطقة دلتا، از آنِ ایران باشد که در اثر اعتراض ایران ۴ متر مکعب به آن اضافه شد. بدین ترتیب سهم ایران به ۲۶ متر مکعب در ثانیه از آب رودخانه هیرمند بالغ شد.
هیاتی به ریاست امیر عباس هویدا نخست وزیر وقت ایران به کابل رفت و در اسفند ۱۳۵۱ قراردادی را با محمد موسی شفیق قراردادی را امضاء کردند که در سال ۱۳۵۲ به تصویب پارلمان ایران هم رسید.

آخرین معاهده منعقده بین دوکشور بقرار زیر است:

  "قانون معاهده راجع به آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت افغانستان
ماده واحده - معاهده راجع به آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت افغانستان مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده و دو پروتکل‌ضمیمه که در تاریخ بیست و دوم اسفند ماه ۱۳۵۱ برابر سیزدهم مارس ۱۹۷۳ در کابل به امضاء رسیده است تصویب و اجازه مبادله اسناد تصویب آن‌داده می‌شود.
قانون فوق مشتمل بر یک ماده و متن معاهده‌نامه ضمیمه پس از تصویب مجلس شورای ملی در جلسه روز سه‌شنبه ۱۳۵۲٫۴٫۲۶، در جلسه فوق‌العاده روز چهارشنبه دهم مرداد ماه یک هزار و سیصد و پنجاه و دو شمسی به تصویب مجلس سنا رسید.
رئیس مجلس سنا - جعفر شریف‌امامی

متن "معاهده بین ایران و افغانستان راجع به آب رود هیرمند (هلمند) "
دولتین ایران و افغانستان با آرزومندی رفع دایمی کلیه اسباب اختلاف در مورد آب رود هیرمند (هلمند) و به منظور (بسایقه) حفظ روابط حسنه‌بین‌المللی و احساسات ناشی از برادری و همسایگی تصمیم گرفتند که معاهده‌ای را به این منظور منعقد نمایند و نمایندگان ذیصلاح خویش را قرار ذیل‌تعیین کردند.
از جانب ایران:
امیر عباس هویدا نخست‌وزیر ایران.
از جانب افغانستان:
محمد موسی شفیع صدراعظم افغانستان؛ و هر دو نماینده اعتبارنامه‌های خویش را به یکدیگر ارائه نموده و آن را صحیح و معتبر شناختند و به مواد آتی موافقت نمودند.
ماده اول - الف - ۱۱ دی (۱۱ دمرغومی) - ۱۱ جدی مطابق اول جنوری - ۱۲ بهمن (۱۲ دسلواغی) ۱۲ دلو مطابق اول فبروری ۱۰ اسفند (۱۰ دکب)- ۱۰ حوت مطابق اول مارچ ۱۲ فروردین (۱۲ دوری) - ۱۲ حمل مطابق اول آپریل ۱۱ اردیبهشت (۱۱ دغوبی) - ۱۱ ثور مطابق اول مه ۱۱ خرداد(۱۱ دغبرگولی) - ۱۱ جوزا مطابق اول جون ۱۰ تیر (۱۰ دچنگانبن) - ۱۰ سرطان مطابق اول جولای ۱۰ مرداد (۱۰ دزمری) - ۱۰ اسد مطابق اول‌آگوست ۱۰ شهریور (۱۰ دوزی) - ۱۰ سنبله مطابق اول سپتامبر ۹ مهر (۹ دتله) - ۹ میزان مطابق اول اکتبر ۱۰ آبان (۱۰ دلرم) - ۱۰ عقرب مطابق اول‌نوامبر ۱۰ آذر (۱۰ دلیندی) ۱۰ قوس مطابق اول دسامبر می‌باشد.
در سالهای کبیسه تفاوت یک روز به موجب تقویم هجری شمسی رعایت می‌شود.
ب - سال "‌سال آب" مدتی است از اول اکتبر الی ختم سپتامبر سال مابعد.
ج - یک "‌سال نورمال آب" عبارت از سالی است که مجموع جریان آب از اول اکتبر تا ختم سپتامبر سال مابعد در موضع دستگاه آب‌شناسی دهراود بررود هیرمند (هلمند) بالاتر از مدخل بندکجکی چهار میلیون و پانصد (پنج‌صد) و نود هزار ایکرفیت (۴۵۹۰۰۰۰ ایکرفیت) (۵۶۶۱٫۷۱۵ میلیون مترمکعب) اندازه‌گیری و محاسبه شده است. مقادیر جریان ماهانه سال نورمال در پروتکل شماره یک منضمه این معاهده ذکر گردیده است.
د - دستگاه آب‌شناسی دهراود صرفاً به عنوان (محضاً بحیث) شاخص محاسبه جریان - به این منظور که آیا آن جریان یک سال نرمال را تشکیل‌می‌دهد یا نمی‌دهد (نی) - شناخته شده است.
ماده دوم - مجموع مقدار آبی که از رود هیرمند (هلمند) در سال نرمال آب و یا سال مافوق نرمال از طرف افغانستان به ایران تحویل داده می‌شودمنحصر است به متوسط (اوسط) جریان ۲۲ متر مکعب در ثانیه طبق جدول شماره ده "‌راپور کمیسیون دلتای هلمند" مورخ ۲۸ فوریه ۱۹۵۱ مطابق‌تقسیمات ماهانه‌ای که در ستون ۲ جدول مندرج ماده سوم این معاهده ذکر شده و یک مقدار اضافی متوسط (اوسط) جریان ۴ متر مکعب در ثانیه‌متناسب به تقسیمات ماهانه مشمول ستون ۲ که در ستون ۳ جدول مندرج در ماده سوم توضیح گردیده و به سابقه حسن نیت و علایق برادرانه از طرف‌افغانستان به ایران تحویل داده می‌شود.
ماده سوم - الف - در ظرف ماههای سال نورمال آب یا سال مافوق نورمال مقادیر معینه آب از رود هیرمند (هلمند) که در ماده سوم این معاهده تشریح‌گردیده طبق ستون ۴ جدول آتی در بستر رود هیرمند (هلمند) در مواضع ذیل از طرف افغانستان به ایران تحویل داده می‌شود.
>جدول: دوره ۲۳ - جلد ۹ - صفحه ۴۹۳۳<
مواضع تحویلدهی قرار ذیل‌اند:
۱ - در موضعی که خط سرحد رود سیستان را قطع می‌کند.
۲ - در دو موضع دیگر بین پایه سرحدی پنجاه و یک و پنجاه و دو که در خلال مدت سه ماه بعد از انفاذ این معاهده توسط کمیساران طرفین با تثبیت‌فاصله و سمت هر یک از آن دو موضع از یکی از پایه‌های سرحدی مذکور در جایی که خط سرحد در بستر رود هیرمند (هلمند) واقع گردیده تعیین‌می‌گردد.
تعیین آن دو موضع بعد از تصویب دولتین (حکومتین) نافذ شمرده می‌شود.
ب - طرفین در مواضعی که در فقره الف این ماده تذکار یافته تأسیسات مشترک و مناسب که شرایط آن مورد قبول طرفین باشد احداث (اعمار) و آلات‌لازمه در آن نصب می‌نمایند تا مقادیر معینه آب مندرج مواد ین معاهده به صورت مؤثر و دقیق مطابق با احکام این معاهده اندازه‌گیری و تحویل شود.
ماده چهارم - در سالهایی که در اثر حوادث اقلیمی مقدار جریان آب از سال نرمال آب کمتر باشد و ارقام اندازه‌گیری دستگاه آب‌شناسی دهراود جریان‌مربوط به ماههای قبل ماه مورد بحث را نسبت به ماههای مشابه سال نرمال آب مقداری کمتری نشان دهد ارقام مندرج در ستون ۴ جدول ماده سوم به‌تناسبی که در جریان واقعی ماههای ماقبل همان سال آب (در این صورت جریان ماه مارس ماقبل الی ماه مورد بحث) با ماههای مشابه یک سال نرمال‌آب دارد برای ماههای آینده همان سال آب تعدیل می‌یابد و مقادیر تعدیل شده در مواضع مندرج در ماده سوم به ایران تحویل داده می‌شود.
هر گاه در ظرف یکی از ماههای آینده بعد از ماه مورد بحث دستگاه آب‌شناسی دهراود مقدار آبی برابر بر آب ماه مشابه سال نرمال را نشان دهد آب موردبحث طبق ستون ۴ جدول ماده سوم تحویل می‌شوند.
ماده پنجم - افغانستان موافقت دارد اقدامی نکند که ایران را از حقابه آن از آب رود هیرمند (هلمند) که مطابق احکام مندرج مواد دوم و سوم و چهارم‌این معاهده تثبیت و محدود شده است بعضاً یا کلاً محروم سازد.
افغانستان با حفظ تمام حقوقی بر باقی آب رود هیرمند (هلمند) هر طوری که خواسته باشد از آن استفاده می‌نماید و آن را به مصرف می‌رساند.
ایران هیچ گونه ادعایی بر آب هیرمند (هلمند) بیشتر از مقادیری که طبق این معاهده تثبیت شده است ندارد - حتی اگر مقادیر آب بیشتر در دلتا سفلای‌هیرمند (هلمند) میسر هم باشد و مورد استفاده ایران بتواند قرار گیرد.
ماده ششم - افغانستان اقدامی نخواهد کرد که حقابه ایران برای زراعت به طور کلی نامناسب شود یا به مواد شیمیایی حاصله از فاضلاب صنایع به‌حدی آلوده شود که با آخرین روشهای فنی و معمول قابل تصفیه نبوده و استعمال آب برای ضروریات معدنی ناممکن و مضر گردد.
ماده هفتم - هر نوع ابنیه فنی مشترک که احداث (اعمار) آن به منظور استحکام بستر رود در مواضعی که خط سرحد در بستر رود هیرمند (هلمند) واقع‌گردیده لازم دیده شود بعد از موافقت طرفین بر شرایط و مشخصات آن می‌تواند احداث گردد.
ماده هشتم - هر یک از طرفین یک نفر کمیسار و یک نفر معاون کمیسار از بین اتباع خود تعیین خواهد نمود تا در اجرای احکام این معاهده از جانب‌دولت خود نمایندگی کند. حوزه صلاحیت و وظایف این کمیسارها در پروتکل شماره یک ضمیمه این معاهده گردیده است.
ماده نهم - در صورت بروز اختلاف در تعبیر یا اجرای (تطبیق) مواد این معاهده طرفین اولاً از طریق مذاکرات دیپلماتیک - ثانیاً از طریق صرف مساعی‌جمیله مرجع ثالث برای حل اختلاف سعی خواهند کرد و در حالی که این دو مرتبه به نتیجه نرسد اختلاف مذکور بر اساس مورد مندرج در پروتکل‌شماره ۲ ضمیمه این معاهده به حکمیت محول می‌شود.
ماده دهم - ایران و افغانستان قبول دارند که این معاهده بیانگر (ممثل) موافقت کامل و دایمی دولتین می‌باشد و احکام این معاهده صرفاً (محض) درداخل حدود محتویات آن اعتبار دارد و تابع هیچ (یک) اصل (پرنسیب) یا سابقه (پرسندنت) موجود یا آینده نمی‌باشد.
ماده یازدهم - هر گاه خشکسال مدهش یا بروز فورس‌ماژور (حالات مجبره) رسیدن آب را به دلتای هیرمند (هلمند) موقتاً ناممکن سازد کمیساران‌طرفین فوراً به مشورت پرداخته طرح (پلان) عاجل لازمه را به منظور رفع مشکلات وارده یا تخفیف آن تهیه و و به دولتین (حکومتین) مربوطه خویش‌پیشنهاد می‌نمایند.
ماده دوازدهم - این معاهده از تاریخی نافذ می‌گردد که اسناد مصدقه پس از طی مراحل قانونی آن بین دولتین مبادله شود.
این معاهده به زبانهای فارسی (دری) - پشتو (پستو) و انگلیسی هر یک در دو نسخه تنظیم گردیده و دارای اعتبار مساوی می‌باشند در موقع صرف‌مساعی جمیله مرجع ثالث و رجوع به حکمیت به متن انگلیسی مراجعه می‌شود.
در شهر کابل به تاریخ بیست و دوم اسفند (حوت) ۱۳۵۱ هجری شمسی مطابق سیزدهم مارس ۱۹۷۳ میلادی امضاء و منعقد گردید.
از جانب ایران           از جانب افغانستان
امیرعباس هویدا           محمد موسی شفیق
نخست‌وزیر ایران           صدراعظم افغانستان
معاهده فوق مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده و دو پروتکل ضمیمه منضم به قانون راجع به آب رود هیرمند بین دولت شاهنشاهی ایران و دولت‌افغانستان می‌باشد.
رئیس مجلس سنا - جعفر شریف‌امامی"



تا اینکه طالبان بر بخش وسیعی از افغانستان حاکم شدند و فراخوان طالبان از شرکت‌های خارجی برای احداث سد در منطقه کمال خان بر روی رود هیرمند، اختلافات را وارد دور تازه‌ای کرد. به علت وجود بحران آب در مناطق شرق ایران از جمله ۱۴۰ هزارهکتار از زمین‌های زابل، دولت و مردم با مشکلات روبرو شدند. بدین منظور وزارت خارجة ایران در بیانیه‌ای با استناد به مدارک و شواهدی اعلام کرد که طالبان مسیر رودخانة هیرمند را بسته است. با وجود روابط خصمانه میان ایران و طالبان این قضیه به جایی نرسید.

بعد از به وجود آمدن دولت انتقالی در افغانستان، ونیز بروی کار آمدن دولت حامد کرزی در این زمینه مذاکرات جدی از سوی دوطرف برای حل قضیه، صورت نپذیرفته است. روابط دوستانه دو کشور در وضع فعلی و کاهش بیش از حد آب رودخانه هیرمند، بر اثر کاهش بارندگی در هندوکش و سرچشمه‌های آن در سالهای اخیر در افغانستان و تا حدودی موجب فروکش کردن اختلافات شده و موجب کمرنگی ویا پاک شدن صورت مسئله شده است؛ ولی طبعاً حل یک معضل حقوقی را نمی‌توان به وضعیت جو و ابر و باد وعوامل طبیعی سپرد، بویژه وقتی یک مسئله ساده کشاورزی با موضوعات امنیتی و جغرافیای سیاسی جدید گره خورده باشد.
کد مطلب: 14352
 


 
Afghanistan
۱۳۹۴-۰۳-۰۴ ۱۰:۳۹:۲۰
به نظر بنده ایران مطابق به قرار داد معاهده هلمند آب خودرا بشکل سالانه اخذ می کند و حتی بالاتر از مقدار تعین شده ، درست است که منابع ابی نظر به تغیرات اقلیم کم شده و نیازمندی بالا رفته ، روی هم رفته نظر به ارقام که نرد ما موجود است ایران بالاتر از 1.5 ملیارد متر مکعب اب را از اب دریا هلمند ذخیره می کند در چاهای نیمه عمیق خود و مصرف ایران هم خیلها بالا رفته است از اب دریا هلمند . (15844)
 
عبدالمالک
Afghanistan
۱۳۹۵-۰۲-۲۸ ۱۹:۰۳:۳۵
در عصر جدید باید ایران به افغانستان کمک را اضافه نماید (16896)
 
محمد(مهمند)
Afghanistan
۱۳۹۵-۰۳-۰۶ ۱۱:۱۴:۰۹
دولت افغانستان حق دارد هر قسم که بخواهد از این در یا استفاده کند .وهیچ کشوری ثانی نمیتواند در اینکه چگونه باید باشد دخالت کند.ایران باید در مقابل استفاده از اب هلمند سالانه مقدار مشخصی را پرداخت نماید .چناچه در تمام دنیا رسم است .تقسیمات سابق هیچ اساس ندارند وباید جدیدا مطابق با قوانین بین المللی فیصله شود. (16914)
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۸-۰۴-۰۲ ۱۶:۲۸:۴۰
اگر این طور بخواهیم استدلال کنیم ما هم باید بگوییم کلا معاهده سال 1235 و 1249 شمسی را قبول نداریم و هرات و کل سیستان باید مجدد به ایران ملحق شود! خواهشا به مسائل منطقی نگاه کنید. دلیل عدم پیشرفت کشورهای خاورمیانه همین نگاه غیرمنطقی است. در این مسائل، کمی از اروپایی ها الگو بگیرید! (19214)
 
مجید
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۵-۰۶-۱۷ ۲۱:۳۱:۱۵
سیستان جدا شده باید به ایران پس داده شود (17139)
 
آمنه
Canada
۱۳۹۷-۰۴-۲۹ ۱۱:۴۴:۱۰
موافقم (18417)
 
رضا سیستانی
Russian Federation
۱۳۹۵-۰۷-۰۱ ۰۴:۱۶:۲۸
در زمانی. سیستان. سیستان بود همه هم سیستانی. الان که. تقسیم شد بخاطر چن تا انگلیسی. بی دین ما ب جون هم افتادیم. . خوب. ذخیره ی آب پشت سد چه فایده داره. .همون اب. تا سه چهار سال دست نخورده پشت سد. کجک مونده کار میشه. . و خوب چرا کمی. تخلیه نشه. .تا مشکل خشکی. حل نشه. از قدیم. سرچشمه. اب کل سیستان قدیمی. همون بوده چرا کمی. فکر نکنیم همه برادریم .آقای افغانستانی. عزیز همین ایران بود زمان حمله شوروی از. تسلیحات هر چی داشت داد مجاهدین رو تا روسیه ها رو تار و مار کنن اون زمان تبعیض میزاشتی برادر. الان چه شده. . خوبی. رفته بدی. اومده بجاش (17173)
 
مسلم
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۶-۰۴-۱۶ ۱۷:۴۷:۲۶
سلام بله یادتون نمیادکه جبهه عمومی نیمروز این مرز رانگه داشت زمان جنگ با عراق حالاهم مردم زابل زاهدان ازاب اشامیدنی برخوردارن ولی مردم نیمروزوچخانسوروکنگ حتی اب برای اشامیدن هم گیرشون نمیاد ایران میخواهد کل افغانستان رازیرسیطره خود داشته باشد مابرای اینکه روسها واردایران نشند هزاران شهید دادیم ولی حالااب اشامیدن که مال خودمان است نداریم اگراین اب مال ایران بود ایرانیها شایدیک جرعه رانیز (17668)
 
میلاد
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۶-۰۹-۲۱ ۲۲:۳۸:۴۴
اگه کمک ایران نبود چه بالاها که سر شما می آمد.نمک خوردن و نمکدان شکستن رسم جوانمردان نیست.ضمنا هیچ کشوری نمیتواند مسیر دیرین یک رودخانه را به کل سد کند و حق آبه کشور ثانی راندهد. (17965)
 
ab
Kazakstan
۱۳۹۶-۱۲-۱۷ ۱۴:۱۷:۴۷
اره .. اگر ایران افغانستان را به حال خودش بگذاره ..
حمایت ایران از طالبان بی سابقه است .. تا حکومت مشقول با اشغال باشد ..
به این میگن .از اب گل آلود ماهی گرفتن .. (18160)
 
عباس
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۱۱-۱۵ ۱۶:۴۲:۱۱
طالبان یک واقعیت قومی فرهنگی افغانستان هست. اگر رها بشه باز همان درگیریهای شدید و دست به دست شدن حکومت اتفاق میرفته. تلاش ایران در جهت خروج طالبان از جبهه نظامی و تبدیل به یک حزب و جناح سیاسی و سهیم شدن در قدرته. (18875)
 
مهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۰۹ ۱۳:۵۲:۲۳
فعلا که سد کرده وبعد ازاین هم سد می کند (18527)
 
هادی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۰۹ ۱۴:۰۱:۱۶
البته به طالبان (18529)
 
علی
Luxembourg
۱۳۹۷-۰۶-۱۲ ۲۱:۰۱:۲۵
کدام کمک ها؟!!! (18538)
 
آمنه
Canada
۱۳۹۷-۰۴-۲۹ ۱۱:۴۳:۴۲
این ازبی‌کفایتی دولت شماست که آب آشامیدنی ندارین ولی آب هیرمندحق زابل هست بایدافغانستان آب هیرمنده روبازکنه به روی ایران (18416)
 
حسین
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۰۸ ۱۷:۵۹:۱۴
عزیزم اگه دولت شما باکفایت ان بگو چرا اب ندارین ؟به همون باکفایت ها بگین اب براتون بیارن نه اینکه توقع اب یه کشوردیگرداشته باشی (18524)
 
حسین
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۰۸ ۱۸:۰۲:۳۴
خانومی بابا کفایت شما که باکفایت هستین چرا اب ندارین و توقع اب مردمو دارین به همون باکفایت هاتون بگین اب بسازه براتون (18525)
 
محمدرضا
United Kingdom
۱۳۹۷-۰۲-۱۶ ۲۲:۳۷:۵۲
چه خوب هست که یاداور‌ این مطلب شدید‌که زمان شوروی به افغانستان کمک کرده. حال چی؟ به طالبان سلاح و کمک های مالی میکند که علیه دولت بجنگد.

اگر اون رفتار ایران در در یاد داری، اینم به خاطر داشته باش که ایران هم در همین زمان داره به طالبان کمک مالی و سلاح میکند. (18272)
 
آمنه
Canada
۱۳۹۷-۰۴-۲۹ ۱۱:۴۲:۰۱
این چرتوپرته ایران ازطالبان بیزاره چکسی‌این حرفای بی ربطوبهت یادداده (18415)
 
نصیر
Russian Federation
۱۳۹۷-۰۶-۰۹ ۱۵:۱۳:۲۰
اینا چرت و پرت نیست
واقعیتی هست که ما داریم در افغانستان میبینیم
ایران سودجوست و از هیچ چیز هم دریغ نمیکند
و متاسفانه دولت مردان افغانستان هم بی نهایت بی کفایت اند که از حقوق شهروندان و منافع کشور نمیتوانند دفاع کنند (18530)
 
وهاب همتی
Afghanistan
۱۳۹۷-۰۶-۰۹ ۱۰:۵۰:۲۹
منابع آب شیرین از جمله منابع خدادادی کشور ماست همانطور که کشور ایران داری منابع خدا دادی نفت است و کشور ما حق دارد که ازین منابع در راستای پیشرفت و رفاه کشور و شهروندان خود استفاده کند ما حاضریم آب شیرین را با نفت معاوضه کنیم در حالی که ارزش آب بمراتب بیشتر از نفت است زمانی که مفت کشور ایران ازین منابع استفاده میکرد گذشت (18526)
 
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۶-۱۲ ۱۴:۳۶:۰۸
ایران باید حتی با قدرت نظامی هم شده حق مردم سیستان رو بگیره (18537)
 
محمد
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۷-۲۵ ۱۴:۲۵:۱۵
افغانستان باید به قراردادهای بین المللی از جمله قرارداد سال 1351 در مورد سهم یران از آب هیرمند احترام بگذارد و اون رو رعایت کند. جالبه که دولت افغانستان هر موقع که کمک لازم داره دست نیاز به سمت ایران و سایر کشورها دراز می کنه اما موقع رعایت حقوق همسایه قدیمی اش ایران که می شود آن را فراموش می کند.
هرچی باشه افغانستان یک کشور محصور در خشکی هست آیا درست است که ایران متقابلا راه دسترسی افغانستان به دریا از طریق دریای عمان را مسدود کند!؟ دو کشور دوست و برادر باید حقوق همدیگر را رعایت کنند. (18623)
 
Persian
United States
۱۳۹۷-۰۸-۱۰ ۰۸:۳۳:۳۸
با هم دوشت باشین دوستان. ما همه پارسی زبانیم تو این دنیایی که همه میخوان همدیگرو بدرند ما میتونیم باهم صحبت کنیم و زبان هم رو بی واسطه بفهمیم. این بسیار با ارزشه (18662)
 
مهدی
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۰۹-۲۷ ۲۲:۱۴:۲۶
دوستان ، این اولین بار نیست که بر سر رود و یا دریاچه ای که بین دو یا چند کشور مشترک است ویا از چند کشور عبور میکند مسئله بوجود آمده ، بلکه کنوانسیون ها و قوانین زیادی درسطح بین الملی وجود دارد مثلا بین کشور کانادا و ایالات متحده امریکا ویا در اروپا و.... و از طرفی اب در طی تاریخ مسیر خود را طی کرده و مجددا بهخاک افغانسان بر میگردد، هرگه انسان در کار طبیعت مداخله کرد در نهایت طبیعت انتقام سختی میگیرد.از جمله ریزگردو ... . و از منظر دیگر باییم روی اشتراکات و منافع مشترک مان کار کنیم نه اینکه اختلافات را بیشتر دامن بزنیم .مثلا خود به نام کشور ایالات متحده امریکا توجه کنید، که بعد از جنگ های 30 ساله شکل گرفت و شد ایالاتهای که با هم متحد شده ، ویا الگویی دیگر همین اروپای واحد است که یک شبه اتفاق نیفتاد بلکه محصول سالها تلاش و اجلاس ها و پیمان های مختلف است ، که حداقل بالای نیم قرن تلاش اتدیشمندان و سیاستمداران کشورهای اروپایی است که بدین نتیجه رسیدند که ضمن حفظ مرزهای سیاسی مرزهای اقتصادی را بردارند و اروپای واحد را تشکیل دهند. خوب نتیجه اینکه اگر همین کار را ما بومی سازی کنیم و آسیای غربی واحد را بوجود آوریم چه اشکالی دارد؟ و چه منافعی برای همه کشورهای تشکیل دهنده آن دارد؟البته کار آسانی نیست ولی شدنی است . همانطور که در اروپا اتفاق افتاد و در ایالات متحده امریکا. بیاید کمی بیشتر بیندیشیم . با سپاس. (18759)
 
مهدی
Germany
۱۳۹۷-۱۰-۱۲ ۲۳:۰۰:۰۵
دولت شما بقیه تفاهم نامه و هیچ قرارداد دولت قبلتون رو قبول نداره...چطور چسپیده به این....اصلا مگه نمیگین این آب از کوههای داخلی افغانستان کوههای بابا سرچشمه میگیره ...خوب طبق قانون دریاهای سازمانهای بین المللی این رود رود داخلی و تصمیمات اون برمیگرده به دولت مرکزی افغانستان (18795)
 
حسین
Russian Federation
۱۳۹۷-۱۱-۲۰ ۲۳:۳۲:۵۹
ایران باید چهار تا موشک نثار افغانیا بکنه تا بفهمن با کی طرفن که زر زیاد نزنن اوسکلا (18894)
 
یه بی اطلاع
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۱۱-۲۱ ۲۲:۱۳:۳۱
میگم یه وقت بد نباشه برا دوستان افغان که با خوندن مطلب بالا خیلی پر صحبت میکنن.به همه دوستان پیشنهاد میدم یکم از تاریخ بخونن.اصلا به جایی بر نمیخوره یکم مطالعه کنین (18896)
 
رضا
Iran, Islamic Republic of
۱۳۹۷-۱۱-۲۶ ۰۳:۵۵:۵۳
به نظر من باید قرارداد جدید با در نظر گرفتن شرایط فعلی اقلیمی و سیاسی روز و مشترکات تاریخی و فرهنگی و برادری مسلمانان دو کشور به امضا برسه و قردادها تاریخ انقضاء داشته باشد چنانچه قردادها ی گذشته با شرایط امروز همخوانی نداره قرداد امروز هم به درد چند دهه دیگر نخواهد خورد فعلا هم قراداد جدیدی به امضا نرسیده و بیشتر تفاهم نامه هست فعلا که برادران سیستان و بلوچستان هر وقت خشکسالی اجازه بده رایگان از اب استفاده میکنه وناگفته نماند بندر چابهار هم در اختیار افغانستان گذاشته شده به نظر شخصی بنده اگه آب هیرمند خشکسالی های فعلی رو به خود نمیدید برای برادران دو طرف مرز کافی بود و این دولت ایران هست که طرف مقابل رو با انجام بعضی کارها تحریک میکنه از این آب باید مصارف محلی تامین بشه نه احداث لوله آب و انتقال به زاهدان و یا گود کردن دریاچه در طرف ایران و احداث حوضچه های عظیم ویا انتقال اب به چاههای عمیق و پر کردن سفره های زیر زمینی آب بجای این کارا همین هزینه ها اگه صرف آبیاری قطره ای و کشاورزی مدرن بشه مشکلات بر طرف اگه نشه حداقل کم خواهد شد و سال به سال میشود بهتر شد با شاخ و شونه کشیدن و پرخاش گری هیچ مشکلی حل نخواهد شد و بهانه بدست دشمنآن میدیم چرا کانادا و آمریکا که همین مساله را دارند صحبت از جنگ و جدل نیست چرا ما نمیتونیم مشکلات رو با خوبی حل و فصل کنیم تو همین فضای مجازی حرف آز موشک و فحش ناسزا هست خوبه دستمون به یقه هم نمرسه (18918)
 
نام و نام خانوادگی
ایمیل