نگاهی به معاهدات افغانستان و هند بریتانوی از جمرود تا دیورند

اختلافات داخلی و جنگ بر سرقدرت باعث شد تا افغانستان به شدت تضعیف شود و اقتدار خودش را از دست بدهد. شاهان افغانستان به دلیل اختلافات داخلی و نداشتن مشروعیت مردمی مجبور گردیدند تا برای حفظ قدرت خویش دست به دامن بیگانگان دراز نمایند و با حمایت قدرتهای خارجی به قدرت دست یافته و به تحکیم آن بپردازند.
تاریخ انتشار : شنبه ۱۴ حمل ۱۴۰۰ ساعت ۱۶:۱۱
نگاهی به معاهدات افغانستان و هند بریتانوی از جمرود تا دیورند
پس از تأسیس افغانستان در 1746م. و مرگ احمدشاه درانی این کشور به دلایل مختلف شاهد نا آرامی‌ها و بی‌ثباتی‌ها بوده است. پس از مرگ احمدشاه ابدالی در سال 1772م. فرزندان وی برای به دست گرفتن قدرت به رقابت پرداختند که در نتیجه تیمورشاه توانست بر برادران دیگرش چیره شده و سلطنت را به دست بگیرد. پس از مرگ تیمورشاه در سال 1793م. بازهم اختلاف بر سرقدرت شروع و شدیدتر گردید و شاه زمان پنجمین پسر وی با حبس کردن دیگر برادرانش قدرت را از آن خود کرد. شاه زمان بعد از 7سال حکمرانی در سال 1800م. به وسیله برادرش شاه محمود برکنار و نا بینا گردیده و در بالا حصار کابل حبس گردید.
با اعلام پاشاهی محمود در کابل برادر دیگر وی که شجاع الملک معروف به شاه شجاع که حاکم پیشاور بود در پیشاور اعلام پادشاهی کرد و جنگهای سختی میان دو برادر بر سرقدرت
یکی از اولین معاهدات امضاشده میان افغانستان و انگلستان معاهده معروف به جمرود است که در 30مارس 1855میان افغانستان و انگلستان به امضا رسید که به همین مناسبت در این یاد داشت به آن می پردازیم.
به وقوع پیوست که منجر به ثباتی و دست به دست شدن قدرت میان دو برادر شد.
اختلافات داخلی و جنگ بر سرقدرت باعث شد تا افغانستان به شدت تضعیف شود و اقتدار خودش را از دست بدهد. شاهان افغانستان به دلیل اختلافات داخلی و نداشتن مشروعیت مردمی مجبور گردیدند تا برای حفظ قدرت خویش دست به دامن بیگانگان دراز نمایند و با حمایت قدرتهای خارجی به قدرت دست یافته و به تحکیم آن بپردازند. از این رو شاهان افغانستان در دوران زمامداری خود معاهدات گوناگونی را با حکومت هند بریتانوی به امضا رساندند تا با حمایت آنها در اریکه قدرت باقی مانده و به حکمروایی خویش ادامه دهند!
در قرن نوزدهم میلادی چندین معاهده مهم از جمله معاهده پیشاور، لاهور، دوستی، جمرود، گندمک و دیورند بین شاهان افغانستان و دولت انگلیس به امضا رسیده است. هدف این نوشته، بررسی چگونگی شکل‌گیری معاهدات تاریخی افغانستان در قرن نوزدهم میلادی و همچنان بررسی پیامدهای امضای این معاهدات در عرصه‌های مختلف سیاسی، نظامی و اقتصادی برافغانستان است.

به نظر مورخان و صاحب نظران فغانستان همواره به خاطر داشتن موقعیت حساس جغرافیایی‌اش نقطه تقاطع امپراطوری‌ها و قدرت‌های بزرگ بوده است. افغانستان در همان نقطه‌ی آسیا موقعیت دارد که در طول تاریخ در آن قدرت‌های مختلف بزرگ شرق و غرب باهم تلاقی کرده‌اند. تهاجم و لشکرکشی‌های یونانیان، مغول‌ها، ترک‌های شمال در قرون گذشته، حضور مستقیم و غیر‌مستقیم انگلیس‌ها در قرن نوزدهم، روسیه تزاری و اتحاد جماهیر شوروی در قرن بیستم و حضور ایالات متحده امریکا و سایر کشورهای غربی در قرن بیست‌و‌یکم در افغانستان به هدف رقابت با قدرت‌های منطقه
معاهدۀ جمرود میان سردار غلام حیدر خان ولیعهد دوست محمد خان و « سرجان لارنس » حاکم عمومی پنجاب در 30 مارس 1855. در جمرود به امضا رسید، براساس این معاهده نامه مناطق سرزمین‌های شمال سند وبلوچستان رسماً به انگلیسها تسلیم گردید.
مانند چین، روسیه، ایران و هند، همه و همه بیانگر مهم بودن موقعیت ژئوپلیتیکی افغانستان است.
یکی از اولین معاهدات امضاشده میان افغانستان و انگلستان معاهده معروف به جمرود است که در 30مارس 1855میان افغانستان و انگلستان به امضا رسید که به همین مناسبت در این یاد داشت به آن می پردازیم.
معاهده جمرود :
امیر دوست محمد خان بخاطر دست یابی به قدرت وحاکمیت در اوج جنگ ومقاومت آزادیخواهان وطنپرست علیه انگلیس، که ظاهراً رهبری وقیادت این مقاومت را درشمالی ( پروان وکاپیسا ) در پهلوی مسجدی خان کوهستانی ویارانش بدوش داشت،  ناگهان درسوم نوامبر 1840 م. از صفوف مبارزان جدا شده و به صورت  پنهانی مستقیما به کابل رفت وشمشیر خودرا به مکناتن نمایندۀ انگلیس تسلیم نمود. 
معاهدۀ جمرود  میان سردار غلام حیدر خان  ولیعهد دوست محمد خان و « سرجان لارنس » حاکم عمومی پنجاب در 30 مارس 1855. در جمرود به امضا رسید،  براساس این معاهده نامه مناطق سرزمین‌های شمال سند وبلوچستان رسماً به انگلیسها تسلیم گردید. مورخ شهیر سید غلام محمد غبارمعاهدۀ سه فقره ای جمرود را  نخستین عهد نامۀ دولت محمد زایی می‌خواند که به دیکتۀ انگلیس‌ها توسط نمایندۀ امیر دوست محمد خان بدون چون وچرا و حتی بدون تصحیح یک کلمۀ آن امضاء گردید. در این معاهده سه فقره‌ای آمده بود:
"مادۀ اول: مابین آنریبل ایست اندیا کمپنی و جناب امیر دوست محمد خان والی کابل و آن ممالک افغانستان که در قبضۀ او میباشد، و ورثای امیر مذکور صلح و دوستی دوامی خواهد بو
مادۀ دوم : آنربیل ایست کمپنی معاهده مینماید که احترام آن علاقه جات افغانستان را که حالا در تصرف امیر مذکور میباشند، بکنند وابداً در آنها مداخله ننمایند.
مادۀ سوم:  جناب امیر دوست محمد خان والی کابل و آن علاقه جات افغانستان که حالا در قبضۀ او میباشند، عهد مینماید ازطرف خود و ازطرف
پیامد این معاهدات ننگین برای افغانستان کوچکتر شدن سرزمین افغانستان و حصر درخشکی و بحران دوامدار میان افغانستان و پاکستان گردیده و این معاهدات همچون زخم چرکینی شده که هیچ مرهمی برای آن نیست و هنوز هم مردم افغانستان را می آزارد.
ورثای خود علاقه جات آنریبل ایست کمپانی را احترام نماید و ابداً در آنها مداخله ننمایند، و با دوستان آنریبل ایست اندیا کمپانی دوست باشند و با دشمنان کمپانی مذکور دشمن باشند.
معاهده گندمک:
این عهد نامه در گندمگ بتاریخ 26 می 1879 م. میان امیر محمد یعقوب خان نوۀ امیر دوست محمد خان و «سرلویس کیوناری» نماینده سیاسی انگلیس طی ده ماده به امضا رسید.
بدین ترتیب امیر محمد یعقوب خان مناطق کرم تا ابتدای جاجی، درهء خیبر تا کناره شرقی هفت چاه، لندی کوتل و سیبی و پشین را تا کوه کوژک و استقلال افغانستان را یکجا به هند بریتانوی تسلیم دادند. این معاهده پیروزی بزرگی برای انگلیسیها بود که تمام شاهرگ های حیاتی افغانستان را در اختیار گرفتند.
معاهده دیورند:
هیأت انگلیسی بتاریخ 12 اکتوبر 1893  برهبری مار تیمر دیورند با شش نفر ( کلنل الیس، دکتر فن، لفتننت سمت، لفتننت مکمهان، مستر دانلد و مستر کلارک ) همراه با 463 حیوان باربر و 324 نفر عمله از مسیر خبیر به کابل آمدند و از طرف حکومت امیرعبدالرحمان خان با بیست و یک آتش توپ استقبال گردیدند. مدت اقامت این هیأت در کابل بیش از 40 روز طول کشید و مذاکرات ظاهراً در فضای دوستانه... پیش می رفت. در مرحلهء نخست طرف انگلیسی مسئله سرحد افغانستان و روسیه را پیش کشید و اظهار داشت که چون دو دولت روس و انگلیس قبلاً به موافقت رسیده اند که رودخانه پنج (آمو) در این قسمت سرحد افغانستان شناخته شود، امیر عبدالرحمان باید مناطقی را که در شمال رودخانهء مذکور به زیر تصرف خود کشیده است، تخلیه کند.... امیر موافقت کرد که سرزمین های روشان و شغنان ماورای آمو را ترک کند  بشرط آنکه روسها و متحدینشان بمناطق واقع در جنوب رودخانه مداخله نکنند. دیورند این شرط را پذیرفت و موضوع توسط موافقتنامه مورخ 12 نوامبر 1893 در یک سند ثبت گردید. ... سپس هیأت انگلیسی موضوع تعیین سرحد بین افغانستان و متصرفات آن کشور را در هند که
هرچند که به صورت رسمی این مناطق جزء خاک پاکستان است و خط دیورند مرز رسمی میان دو کشور افغانستان و پاکستان به حساب می آید اما حاکمان افغانستان بی دلیل با به رسمیت نشناختن آن زمینه بحران دایمی و مداخلات همیشگی اسلام آباد در امور افغانستان را فراهم ساخته و باعث بی ثباتی افغانستان می شوند.
موضوع اصلی مسافرت آن به کابل بود مطرح ساخت. نتیجه مذاکرات در این باره انعقاد معاهده مورخ 12 نوامبر 1893 در مورد سرحد شرقی و جنوبی افغانستان از واخان تا سرحد ایران بود که بنام خط دیورند شهرت یافت و فاصلهء 2430 کیلو متر مرز مشترک میان کشور افغانستان و پاکستان را تشکیل میدهد.
بموجب این معاهده، افغانستان از ادعا بر مناطق مثل: صوات، باجور، چترال، وزیرستان و چمن صرف نظر کرد. طرفین موافقت نمودند تا تعیین مرز در خود محل توسط هیأت مختلط صورت گیرد.
سرانجام طبق معاهده دیورند، امیر عبدالرحمان خان قطعات وسیعی از خاک افغانستان را به بریتانیا واگذار کرد. معذالک نمی توان گفت که این اراضی به واقع از پیکر افغانستان جدا شده باشد، زیرا طوریکه قبلاً دیدیم اکثر مناطق مذکور در آن تاریخ و حتی قبل از آن در زیر ادارهء حکومت افغانستان نبود و باشندگان آن نه تنها به دولت افغانستان مالیات نمی پرداختند، بلکه مصارف و ادارهء امنیت شان بایستی از جانب سایر مردم کشور فراهم می شد. عمال انگلیس سعی داشتند تا با استفاده از معلوم نبودن خط مرزی در این منطقه هر چه عمیق تر نفوذ نمایند.
در برابر این همه گذشت ها از طرف حکومت عبدالرحمان خان، انگلیسی فقط حاضر شد تا کمک مالی آن دولت به امیر را از 1200000 روپیه به 1800000  افزایش بدهد و طرفین در خاتمهء مذاکرات در یک نشست عمومی اتحاد شان را اعلان کردند.
امیر عبدالرحمان خان مانند اجداد خود یکبار در سال 1880 م.  به هدف استقرار تاج و تخت شخصی خود از استقلال و خاکهای افغانستان در برابر انگلیس گذشت و در سال 1893 این گناه و عمل شرم آور نا بخشودنی را بار دیگر تکرار کرد.
پیامد این معاهدات ننگین برای افغانستان کوچکتر شدن سرزمین افغانستان و حصر درخشکی و بحران دوامدار میان افغانستان و پاکستان گردیده و این معاهدات همچون زخم چرکینی شده که هیچ مرهمی برای آن نیست و هنوز هم مردم افغانستان را می آزارد.
هرچند که به صورت رسمی این مناطق جزء خاک پاکستان است و خط دیورند مرز رسمی میان دو کشور افغانستان و پاکستان به حساب می آید اما حاکمان افغانستان بی دلیل با به رسمیت نشناختن آن زمینه بحران دایمی و مداخلات همیشگی اسلام آباد در امور افغانستان را فراهم ساخته و باعث بی ثباتی افغانستان می شوند.
کد مطلب: 95935
گزارشگر : پایگاه اطلاع رسانی پیام آفتاب
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل