کتاب‌ها و آثار علمی امام خمینی / رضا استادی

تاکنون در مورد آثار قلمی و تألیفات حضرت امام خمینی رضوان الله علیه مطالب زیادی گفته و یا نوشته شده است، اما تا آنجا که بنده اطلاع دارم هنوز فهرست بالنسبة کامل آثار ایشان منتشر نشده است، از اینرو به فکر افتادم مقاله‌ای در این زمینه تنظیم نمایم، امید است نقاط ضعف آن قابل چشم‌پوشی باشد.
تاریخ انتشار : پنجشنبه ۱۱ جوزا ۱۳۹۶ ساعت ۱۴:۱۱
کتاب‌ها و آثار علمی امام خمینی / رضا استادی
اشاره: رضا استادی، در سال ۱۳۱۶ هجری شمسی در تهران متولد گردید و درهمانجا به تحصیل مقدمات علوم دینی پرداخته و جهت ادامه تحصیلات عازم حوزه علمیه قم شد و پس از اتمام دوره سطح، دروس خارج فقه و اصول فقه را نزد اساتید و مراجع بزرگ به پایان برد. نامبرده سالهای متمادی است که در حوزه علمیه قم به تدریس دروس فقه و اصول و عقاید اشتغال دارد. از ایشان تألیفات و تحقیقات و تصحیحات بسیاری به رشته تحریر درآمده است، در پی سالها تتبع دربارهٔ کتاب‌شناسی و نسخه‌شناسی تاکنون ده‌ها جلد کتاب و مقاله در زمینه فهرست‌نگاری کتابهای خطی و نیز چند کتابنامه از ایشان منتشر شده است. این مقاله که چند ماه پس از درگذشت امام خمینی نوشته شده است در ماه ثور سال ۱۳۶۹ در مجله کیهان اندیشه انتشار یافت.

---

تاکنون در مورد آثار قلمی و تألیفات حضرت امام خمینی رضوان الله علیه مطالب زیادی گفته و یا نوشته شده است، اما تا آنجا که بنده اطلاع دارم هنوز فهرست بالنسبة کامل آثار ایشان منتشر نشده است، از اینرو به فکر افتادم مقاله‌ای در این زمینه تنظیم نمایم، امید است نقاط ضعف آن قابل چشم‌پوشی باشد. پیش از ورود در اصل موضوع چند مطلب را یادآور می‌شوم:

مطلب اول: حضرت امام خمینی رضوان الله علیه در سال ۱۳۴۰ ق وارد قم شدند و تا سال ۱۳۵۵ ق یعنی سال رحلت مرحوم حاج شیخ عبد الکریم حائری یزدی رحمة الله علیه از محضر درس اساتیدی بزرگ استفاده کردند، برخی از اساتید ایشان عبارتند از:
۱-حاج میرزا جواد ملکی تبریزی، مؤلف کتاب اسرار الصلاة و غیره متوفای ۱۳۴۳ ق.
۲-آقا میرزا سید علی یثریی کاشانی که از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۷ در قم بودند.
۳-حاج میرزا ابو الحسن رفیعی قزوینی، صاحب شرح دعای سحر که از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۴۹ در قم بودند. (حضرت آقای سبحانی گفته‌اند: حضرت امام هیئت را نیز نزد آقای رفیعی خوانده‌اند)
۴-آقا شیخ محمد رضا مسجد شاهی، صاحب وقایة الاذهان که در سالهای ۱۳۴۴–۱۳۴۶ در قم بودند.
۵-آقا میرزا محمد علی شاه‌آبادی، صاحب رشحات البحار که در سالهای ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۴ در قم بودند و امام خمینی در تمام این هفت سال از ایشان استفاده می‌کرده است.
۶-حاج شیخ عبد الکریم حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم و صاحب کتاب درر الفوائد که امام خمینی از حدود سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵ از درس فقه و اصول ایشان بهره می‌برده است.

مطلب دوم: تألیفات امام خمینی رضوان الله علیه در موضوعات دهگانه زیر است:
۱-عرفان: در این رشته کتابهای متعددی نوشته‌اند که تاریخ تألیف آنها از ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۵ می‌باشد.
۲-اخلاق: در این موضوع نیز کتابهای متعددی به زبان فارسی نگاشته‌اند که تاریخ تألیف آنها میان سالهای ۱۳۵۵–۱۳۶۰ می‌باشد و گویا این همان زمانی است که درس اخلاق می‌فرموده‌اند.
۳-فلسفه: در این رشته گویا حاشیه اسفار داشته باشند که چندی پیش یکی از فضلای قم حاشیه‌ای از ایشان در مجله کیهان اندیشه (شماره‌های ۱۱ و ۱۸)نقل کرده بود.
۴-فقه استدلالی: در فقه استدلالی کتابهای متعددی دارند که تألیف آنها مربوط به سالهای ۱۳۶۵ تا تاریخی است که حضرت امام از نجف به ایران آمدند یعنی حدود سال ۱۳۹۷.
۵-اصول فقه: در این زمینه هم رساله‌های متعددی دارند که تألیف آنها مربوط به سالهای قبل از ۱۳۷۰ تا حدود ۱۳۷۱ می‌باشد.
۶-رجال: در این موضوع بحثی دارند که در کتاب الطهارة درج شده است.
۷-رساله عملیه: رساله‌ها و حاشیه‌های حضرت امام که برای مقلدین نوشته‌اند غیر از تحریر الوسیله پیش از سال ۱۳۸۰ تألیف شده است.
۸-حکومت: در این موضوع رساله ولایت فقیه و مجموعه گفتارها و نوشته‌های پس از پیروزی انقلاب را باید نام برد.
۹-امامت و روحانیت: کتاب کشف الاسرار که در حدود سال ۱۳۶۳ تألیف شده است در این زمینه می‌باشد.
۱۰-شعر: مجموعه اشعار حضرت امام خمینی رضوان اللّه علیه که دیوانی را تشکیل می‌دهد.

مطلب سوم: اینکه گفته می‌شود حضرت امام تا پیش از رحلت آیة اللّه العظمی بروجردی یعنی سال ۱۳۸۰ هجری قمری بین عامه مردم شهرتی نداشتند و پس از وفات آن مرحوم و شروع نهضت روحانیت و پانزدهم خرداد ۱۳۴۲ هجری شمسی مردم کم‌کم با آن بزرگوار و شخصیت عظیم او آشنا شدند مطلب صحیحی است اما به این معنا نیست که امام خمینی پیش از ۱۳۴۲ به‌طور کلی گمنام و ناشناخته بوده‌اند بلکه علاوه بر حوزه علمیه قم، بسیاری از علمای بلاد و حوزه‌های علمیه با ایشان و مقامات علمی و معنوی ایشان آشنایی داشتند و شرح حال و تألیفات ایشان در کتابهای متعددی که پیش از شروع نهضت منتشر یا تألیف شده کم‌وبیش بیان گردیده بود که از باب نمونه کتابهای زیرا را نام می‌بریم:
۱-نقباء البشر، تألیف مرحوم علامه بزرگوار حاج آقا بزرگ تهرانی.
۲-الذریعة الی تصانیف الشیعة، تألیف همان مرحوم.
۳-فهرست کتب چاپی فارسی، تألیف مرحوم خانبابا مشار.
۴-فهرست کتب چاپی عربی، تألیف همان مرحوم
۵-فهرست مؤلفین کتب چاپی، تألیف همان مرحوم.
۶-آثار الحجة که در سال ۱۳۷۳ تألیف شده است.
۷-رجال قم، تألیف سید محمد مقدس‌زاده که در سال ۱۳۳۵ شمسی چاپ شده است.
۸-آیینه دانشوران که در سالهای ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۳ هجری قمری تألیف و در سال ۱۳۵۳ منتشر شده است.
در این کتاب اخیر دربارهٔ امام خمینی رضوان الله علیه در آن تاریخ که سی و دو سه سال داشته‌اند چنین می‌نویسد: آقا سید روح‌الله از فضلاء و دانشمندانی هستند که در خدمت آقای شاه‌آبادی درس خوانده و سالهای از محضر عرفان و اخلاق آن جناب بهره‌برده‌اند. من شرح حال ایشان را همانطوری که خودشان مرقوم فرموده‌اند. به اندک تصرفی یادداشت می‌کنم:
آقا سید روح‌الله آخرین فرزند آقا سید مصطفی هندی است که ریاست علمیه قصبه خمین و حدود آن را دارا بوده و در سال ۱۳۲۱ به دست یکی از خوانین آن قصبه مقتول گشته جد ایشان آقا سید احمد معروف به سید هندی است که از هندوستان به ایران آمده و در خمین قصبه‌ای است در بیست و پنج فرسخی قم متوطن شده.
صاحب ترجمه سال ۱۳۲۰ تولد یافته و تا سال ۱۳۳۹ که سن ایشان به نوزده رسیده بود از مسقط الرأس خارج نشده و چون وسیله تحصیل در آنجا فراهم نبوده جز قسمت فارسی و پاره‌ای از علوم ادبی بیش نیاموخته، درهمان سال عزیمت سلطان آباد عراق (اراک) و در آنجا به درس خواندن پرداخت و پس از هجرت آیة الله (حائری) به قم، ایشان نیز به حوزه علمیه آمده و وقت خویش را بیشتر به تعلیم و تعلم کتب صدر المتألهین گزارده و اکنون چند سال است در محضر آقا میرزا محمد علی شاه‌آبادی اشتغال به عرفان دارند و هم از حوزه درس آیة اللهی (آیة الله حائری) بهره‌مند می‌شوند؛ و از نوشته‌های ایشان است شرح بر دعای مأثور سحرهای ماه رمضان، این در سال ۱۳۴۷ اتمام یافته، دیگر رساله مصباح الهدایة فی حقیقه الخلافة و الولایة، دیگر تعلیقاتی است بر رساله قاضی سعید قمی که از عرفای امامیه بشمار می‌رود و این در شرح حدیث «رأس الجالوت» است با دو شرح دیگر از خود ایشان و تاریخ انجام آن ۱۳۴۸ می‌باشد، دیگر حواشی بر شرح فصوص الحکم قیصری است که ناتمام است.
مؤلف کتاب آئینه دانشوران مرحوم حاج سید ریحان الله یزدی در سال ۱۳۷۸ یا دو سه سال پس از آن، در چاپ دوم این اثر در تکمیل نوشته قبل می‌نویسد:
از متخصصین علوم فلسفه و عرفان و علاقمندان به مطالعه کتب صدر المتألهین در حوزه علمیه قم در روزگار تألیف این کتاب (آئینه دانشوران) دانشمندان عالیمقام آقای حاج آقا روح‌الله خمینی بودند بطوری که چکامه‌های دلنواز عارفانه آنجناب نیز ورد زبان ما دانشجویان بود از آن جمله غزل شیرینی بود که هنوز مطلعش را فراهم نکرده‌ام
من در هوای دوست گذشتم ز جان خویش
دل از وطن بریدم و از خاندان خویش
ولی اکنون که قریب سی سال از آن روزگار می‌گذرد، شهرت فقاهت حضرت معظم‌له عالمگیر شده و از جمله آیات الله و مراجع تقلید شیعه بشمارند.

تألیفات عرفانی و فلسفی و اخلاقی

۱-شرح دعاء السحر (عربی)
دعایی است که با این جمله آغاز می‌شود: «اللهم انی اسألک من بهائک بابهاه و کل بهائک بهیی اللهم انی اسألک ببهائک کله» از امام رضا علیه السلام نقل شده است که امام باقر علیه السلام این دعا را در سحرهای ماه مبارک رمضان می‌خواندند. این دعا شرح‌های متعددی دارد یکی از آنها همین شرح امام خمینی رضوان الله علیه است که در سال ۱۳۴۷ یعنی در بیست و هفت سالگی تألیف کرده‌اند.
این کتاب از کتابهای عرفانی حضرت امام خمینی است و مانند تألیف دیگر ایشان‏ «مصباح الهدایه» فقط کسانی که با فلسفه و عرفان آشنایی کامل داشته باشند می‌توانند از آن استفاده کنند.
سال تألیف این کتاب مصادف است با سال ورود مرحوم آقای شاه‌آبادی به قم، و در این کتاب دو جا از ایشان یاد و مطلبی نقل می‌کنند. تألیف این کتاب در سال اول تلمذ نزد مرحوم آقای شاه‌آبادی این نکته را روشن می‌کند که حضرت امام خمینی همان‌طور که خودشان در اولین برخورد و ملاقات با آقای شاه‌آبادی فرموده‌اند فلسفه را قبلاً خوانده بوده‌اند و در عرفان نیز کار کرده و استاد دیده بودند.
شاهد این مطلب این است که در یک جای همین کتاب فرموده‌اند: «سمعت من احد اهل النظر رحمه الله» و در جای دیگر فرموده‌اند: «سمعت من احد المشایخ من ارباب المعرفة رضوان الله علیه» و در جای سوم فرموده‌اند: «اتفق الحضور فی محضر احد العلماء الکرام دام ظله» که این تعبیر مربوط به آقای شاه آبادی نیست چون همیشه از ایشان با عبارت «شیخنا» یاد می‌کنند.
در هرحال در این کتاب از اسرار الصلاة حاج میرزا جواد ملکی، و تعلیقه آقا محمد رضا قمشه‌ای بر شرح فصوص قیصری، و شرح اسماء حاجی سبزواری، و فتوحات محیی الدین، و تأویلات عبد الرزاق کاشی، و شرح قیصری بر فصوص، و شرح مفتاح الغیب فناری، و قبسات میرداماد و اسفار ملاصدرا و برخی کتب فیض و نیز کتاب الهیئه و الاسلام مرحوم سید هبة الدین شهرستانی یاد و مطلب نقل می‌کند که این آخری گواه این است که امام خمینی کتابهای جدید را هم می‌خواندند.
این کتاب که به زبان عربی است با ترجمه فارسی آن پس از پیروزی انقلاب چاپ شده. (برخی از فضلا نوشته‌اند که حضرت امام حاشیه‌ای نیز بر این شرح دعای سحر دارند)

۲-مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة (عربی)
این کتاب در بیان حقیقت خلافت محمدیه و ولایت علویه با ترجمه فارسی آن پس از انقلاب چاپ شده است.
تألیف این کتاب در سال ۱۳۴۹ به پایان رسیده، و مانند شرح دعای سحر فقط برای کسانی که با عرفان و اصطلاحات آن آشنایی دارند قابل استفاده است و خود حضرت امام رضوان اللّه علیه در پایان رساله فرموده‌اند: «خاتمة و وصیة: ایاک ایها الصدیق الروحانی ثم ایاک… ان تکشف هذه الاسرار لغیر اهلها… و ایاک ان تنظر نظر الفهم فی هذه الاوراق الا بعد الفحص الکامل عن کلمات المتألهین من اهل الذوق و تعلّم المعارف عند اهلها من المشایخ العظام و العرفاء الکرام و الا فمجرد الرجوع الی مثل هذه المعارف لا یزید الا خسرانا و لا ینتج الا حرمانا.»
امام خمینی رضوان اللّه علیه در کتابهای دیگر خود مانند سرّ الصلاه و تعلیقه بر شرح فصوح به این کتاب ارجاع می‌دهد و می‌گوید در آن کتاب این مطلب را تحقیق کرده‌ایم.
 در این کتاب از شرح توحید صدوق قاضی سعید قمی و نیز البوارق الملکوتیه او، و مفاتح الغیب قونوی و شرح فصوص قیصری و شرح قصیده ابن فارض عبد الرزاق کاشی و تعلیقه بر شرح فصوص قیصری و نیز رساله در تحقیق اسفار اربعه هر دو از آقا محمد رضا قمشه‌ای مطالبی نقل می‌شود و مورد انتقاد قرار می‌گیرد؛ و همچنین از محبی الدین احیاناً مطلب نقل می‌کند و از استادش آقای شاه‌آبادی چند جا با تجلیل فراوان یاد و مطالبی نقل می‌نماید.

۳-لقاء اللّه:
مقاله‌ای است در این موضوع به زبان فارسی در هفت صفحه که در آن از استادش مرحوم آقای شاه‌آبادی یاد می‌کند. این مقاله یا رساله در پایان کتاب لقاء اللّه مرحوم حاج میرزا جواد ملکی چاپ شده است.

۴-سرّ الصلاة = صلاة العارفین یا معراج السالکین (فارسی)
این کتاب برای خواص از اهل عرفان و سلوک نوشته شده و تاریخ پایان تألیف آن سال ۱۳۵۸ است؛ و تا حال دوبار چاپ شده است بار اول مستقل، و بار دیگر دریادنامه شهید مطهری رحمة الله علیه. در آغاز کتاب دیگرش به نام «آداب الصلاة» می‌فرماید: ایامی چند پیش از این رساله‌ای فراهم آوردم که بقدر میسور از اسرار صلاة در آن گنجانیدم و چون آن را با حال عامه تناسبی نیست در نظر گرفتم که شطری از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر درآورم شاید برادران ایمانی را از آن تذکری و قلب قاسی خود را تأثری حاصل آید.
در این کتاب از کتاب اسرار الصلاة شهید ثانی و مرحوم آقای شاه‌آبادی یاد می‌شود و نیز به شرح اربعین را پیش از سرّ الصلاة نوشته‌اند و یا هنگام نوشتن سرّ الصلاة آن کتاب هم در دست تألیف بوده است.
در صفحه ۶۷ چاپ اول آن می‌خوانیم: فرضاً که از عرفا کسی را نمی‌شناسی از علمای بزرگ معرفت و اخلاق، آنها را که پیش همه علما مسلم‌اند پیروی کن مثل جناب عارف بالله و مجاهد فی سبیل الله مولانا سید ابن طاووس رضی الله عنه، و مثل مولانا عارف بالله سالک الی الله شیخ جلیل بهائی قدس سره و شیخ ارباب معرفت مولانا محمد تقی مجلسی رضوان الله علیه، و شیخ محدثین فرزند بزرگوار او مولانا مجلسی رحمه الله کتاب شرح فقیه مولانا مجلسی اول که یکی از کتابهای نفیس جلیل القدر است و فارسی است مطالعه نما، و اگر نفهمیدی از اهلش سئوال کن که در آن کنزهایی از معرفت است و همین‌طور کتب عزیزه شیخان نراقیان (ملا مهدی نراقی و ملا احمد نراقی) و از علمای معاصر کتب شیخ جلیل القدر عارف بالله حاج میرزا جواد تبریزی قدس سره را مطالعه کن…

۵-تعلیقة علی شرح فصوص الحکم (عربی)
فصوص الحکم تألیف محیی الدین عربی و شرح آن از محمود قیصری است و امام خمینی شرح فصوص را در هفت‌سالی که از محضر مرحوم آقای شاه‌آبادی استفاده می‌کرده نزد ایشان خوانده و تاریخ تألیف این تعلیقه هم همان سالها است.
در این تعلیقه به مصباح الهدایه خود ارجاع می‌دهد و از مرحوم آقای شاه‌آبادی نیز یاد می‌کند. کتاب شرح فصوص ۴۹۵ صفحه است که تعلیقه امام تا صفحه ۳۹۶ آن است.
این تعلیقه را حضرت امام خمینی در حواشی نسخه چاپی شرح فصوص نوشته بودند و ظاهراً بدست عمل شاه مخلوع جزو کتابهای غارت شده ایشان غارت شده بود ولی خوشبختانه پس از انقلاب درهمدان پیدا و به بیت حضرت امام تحویل داده شد و به صورت بسیار زیبایی چاپ گشت. این تعلیقه برای کسانی که شرح فصوص را نزد استاد بخوانند می‌تواند مفید باشد.

۶-تعلیقة علی مصباح الانس (عربی)
مفتاح غیب الجمع و الوجود تألیف صدر الدین محمد بن اسحاق قونوی و شرح آن به نام مصباح الانس تألیف محمد بن حمزة بن محمد عثمانی معروف به ابن فناری است، امام خمینی مصباح الانس را تا ص ۴۴ از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۴ نزد مرحوم آقای شاه‌آبادی خوانده است.
در صفحه اول کتاب مرقوم داشته‌اند: قد شرعنا قرائة هذا الکتاب الشریف لدی الشیخ العارف الکامل استاذنا فی المعارف الالهیة حضرة المیرزا محمد علی شاه‌آبادی الاصفهانی دام ظله فی شهر رمضان المبارک سنة ۱۳۵۰.
و در صفحه ۴۴ نوشته‌اند: الهی ههنا قرأت الکتاب عند شیخنا العارف الکامل الشاه‌آبادی روحی فداه و قد اتفق انتقا له الی طهران فصرت محروما من فیضه دام ظله.
امام خمینی رضوان الله علیه این تعلیقه را ظاهراً درهمان زمان که مصباح الانس را نزد مرحوم آقای شاه‌آبادی می‌خواندند نوشته‌اند و پس از رفتن ایشان به طهران تعلیقه را ادامه داده‌اند تا صفحه ۱۳۲ مصباح الانس، و تاریخ پایان تألیف ۱۳۵۵ در قصبه خمین است (مصباح الانس دارای ۳۴۳ صفحه است).
این تعلیقه به صورت زیبایی به ضمیمه تعلیقه بر شرح فصوص در سال ۱۴۰۶ چاپ شده است.

۷-تعلیقة علی شرح حدیث رأس الجالوت
للقاضی سعید القمی (عربی) قاضی سعید محمد بن محمد مفید قمی از دانشمندان و عرفای قرن یازدهم، تألیفات فراوانی دارد که یکی از آنها شرح حدیث رأس الجالوت است که در ذریعه حاج آقا بزرگ در حرف شین یاد شده و متأسفانه نویسنده، این رساله را هنوز زیارت نکرده است.
گویا مقصود از حدیث رأس الجالوت همان احتجاج حضرت رضا علیه السلام با اصحاب ادیان مختلفه است که قسمتی از آن احتجاج با رأس الجالوت یهودی است، حدیث در توحید و نیز عیون اخبار الرضا شیخ صدوق و احتجاج طبرسی و جلد دهم بحار الأنوار و جلد دوم مسند الرضا نقل شده امام خمینی رضوان الله علیه تعلیقه‌ای بر این رساله قاضی سعید نوشته‌اند که در جلد ۲۶ ذریعه ص ۲۸۵ چاپ مشهد یاد شده و هنوز به چاپ نرسیده است.

۸-شرح حدیث رأس الجالوت (عربی)
امام خمینی علاوه بر تعلیقه‌ای که یاد شد، مستقلاً شرحی بر این حدیث نوشته‌اند که تاریخ تألیف آن بنا برآنچه در کتاب آیینه دانشوران آمده است ۱۳۴۸ می‌باشد؛ و این رساله هم متأسفانه هنوز چاپ نشده است.

۹-شرح حدیث رأس الجالوت (عربی)
مرحوم سید ریحان الله یزدی در آیینه دانشوران می‌نویسد: از نوشته‌های ایشان است تعلیقاتی بر رساله قاضی سعید قمی در شرح حدیث رأس الجالوت با دو شرح دیگر از خود ایشان و تاریخ انجام آن ۱۳۴۸ می‌باشد؛ بنابراین امام خمینی دو شرح بر این حدیث نوشته‌اند.

۱۰-تفسیر سوره حمد (فارسی)
تفسیری است عرفانی بر سوره حمد که امام خمینی در سالهای اول پیرویز انقلاب در پنج جلسه بیان فرمودند و مکرر چاپ شده است.
امام خمینی در کتاب سر الصلاة سوره حمد و توحید را به طور مختصر با اشاراتی عرفان تفسیر کرده‌اند به صفحات ۱۳۹ الی ۱۵۱ چاپ ۱۳۶۰ هجری شمسی مراجعه شود؛ و نیز در کتاب آداب الصلاة، سوره حمد و توحید و انا انزلناه را به گونه‌ای مفصل‌تر تفسیر کرده‌اند. البته در این کتاب اخیر می‌خواسته‌اند مطالبش برای همگان مفید باشد اما به فرموده خودشان در تفسیر سوره قدر مطالبی فرموده‌اند که فقط خواص می‌توانند از آن استفاده کنند. به صفحه ۱۵۲ تا ۲۴۳ فرموده‌اند: با آنکه بنای نویسنده در این رساله آن بود که از مطالب عرفانی غیر مأنوس با نوع، خودداری کنم و فقط به آداب قلبیه صلاة اکتفا کنم اینک می‌بینم که قلم طغیان نموده و در خصوص تفسیر سوره شریفه بیشتر از موضوع قرارداد خود تجاوز نمودم، چاره‌ای جز آن نیست که اکنون از برادران ایمانی و دوستان روحانی معذرت‌خواهی کنم؛ بنابراین تفسیر سه سوره از قرآن مجید را به سبک تفسیر عرفانی از امام خمینی رضوان الله علیه در دست داریم. البته یک جلسه هم حضرت امام راجع به سوره علق مطالبی بیان فرمودند که این سخنرانی هم به عنوان تفسیر سوره علق به ضمیمه تفسیر سوره حمد به چاپ رسیده است.

۱۱-الحاشیة علی الاسفار (عربی)
امام خمینی رضون الله علیه از مدرسین اسفار ملاصدرا بوده و گویا حواشی بر این کتاب داشته باشند زیرا یکی از فضلای حوزه علمیه قم حاشیه‌ای از ایشان در مجله کیهان اندیشه نقل کردند به این شرح: صدر المتألهین در اسفار جلد ششم صفحه ۲ و ۳ دربارهٔ حدیث «ما ترددت فی شیئی انا فاعله کترددی فی قبض روح عبدی المومن» می‌گوید: فما معنی التردد المنسوب الیه-و الذی سنح لهذا الراقم المسکین…
حضرت امام خمینی در حاشیه اسفار به کلام ملاصدرا اشکال نموده و فرموده‌اند: آنچه ملاصدرا ذکر کرده علاوه برآنکه فی نفسه از معنای حدیث دور است ملائمت و تناسبی هم با ذیل حدیث ندارد و سپس حضرت امام مطلب را ادامه داده‌اند. به کیهان اندیشه شماره ۱۱ و ۱۸ مقاله مفهوم تردد در احادیث مراجعه شود؛ و نویسنده غیر از این حاشیه در فلسفه از حضرت امام تألیفی سراغ ندارد و الله العالم.

۱۲-آداب الصلاة (فارسی)
این کتاب را پس از «سر الصلاة» نوشته‌اند و در آغاز آن فرموده‌اند:
ایامی چند پیش از این رساله‌ای فراهم آوردم که به قدر میسور از اسرار صلاة در آن گنجانیدم و چون آن را با حال عامه تناسبی نیست در نظر گرفتم که شطری از آداب قلبیه این معراج روحانی را در سلک تحریر درآورم شاید برادران ایمانی را از آن تذکری و قلب قاسی خود را تأثری حاصل آید. در این کتاب تفسیر سوره‌های حمد و توحید و قدر به گونه‌ای عرفانی و نسبتاً مفصل آمده است.
امام خمینی رضوان الله علیه در این تألیف به تعلیقه فصوص و مصابح الهدایه خود ارجاع داده و از مرحوم آقای شاه‌آبادی یاد و مطلب نقل می‌کند و ضمناً یک‌جا کتاب سیر و سلوک منوسب به سید بحر العلوم را یاد و می‌گویند انتساب این کتاب به آن حضرت مورد تردید است.
کتاب آداب الصلاة با تصرفاتی توسط حضرت آقای فهری در دو جلد چاپ شده است. ضمن تشکر از سعی ایشان در نشر آثار حضرت امام، لازم بود این کتاب به طور کامل و بدون هیچگونه تصرفی مستقلاً چاپ و منتشر شود که اخیراً ظاهرا این کار انجام شده است.

۱۳-مبارزه با نفس = جهاد اکبر (فارسی)
رساله‌ای است اخلاقی، در موضوع «جهاد» با نفس» که تقریر سخنرانی‌های حضرت امام در نجف اشرف برای طلاب و فضلا است. این رساله بارها چاپ شده است.

۱۴-شرح حدیث جنود عقل و جهل (فارسی)
در کتاب شریف اصول کافی حدیثی در بیان لشگریان عقل و جهل از امام صادق علیه السلام نقل شده که شامل هفتاد و چند عنوان است.
امام خمینی رضوان الله علیه این حدیث را به زبان فارسی شرح کرده‌اند ولی تا عنوان بیست و پنجم آن را بیشتر ننوشته و موفق به تکمیل آن نشده‌اند.
این کتاب از بهترین کتابهای اخلاق و تربیت و سلوک ست و به نام «اخلاق اسلامی» به نام شخصی دیگر در سه جلد چاپ شده است و داستانش از این قرار می‌باشد:
مرحوم شهید شیخ غلامحسین حقانی دوست چندین‌ساله حقیر می‌گفت یکی از اشخاص که قبل از انقلاب مورد عنایت و لطف حضرت امام بود به نجف مشرف شد حضرت امام این کتاب شرح حدیث عقل و جهل را برای انتشار به ایشان مرحمت کردند او از ترس دستگاه جبار شاهنشاهی کتاب را با دخل و تصرف‌هایی به نام خود در سه جلد چاپ کرد، البته تا اواسط جلد دوم از حضرت امام و بقیه از خود آن شخص است.
آن شخص در اثر انحراف سر از جهنم نفاق درآورد و کتاب هم‌چون به نام او بود از دائره انتشارات حزب‌اللهی‌ها خارج شد.
امید است نسخه اصل این کتاب پر ارج پیدا شود تا بدون هیچ دخل و تصرفی به صورت اصلی خود چاپ و مورد استفاده محافل علمی و بخصوص حوزه‌های درس اخلاق حوزه علمیه قم و سائر حوزه‌ها قرار گیرد.

۱۵-اربعین = شرح اربعین (فارسی)
شرح چهل حدیث است که سی و سه حدیث آن اخلاقی و هفت حدیث دیگر اعتقادی است در آغاز آن فرموده‌اند: این بنده بی‌بضاعت ضعیف مدتی بود با خود حدیث می‌کردم که چهل حدیث از احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام که در کتب معتبره اصحاب و علما رضوان الله علیهم ثبت است جمع‌آوری کرده و هر یک را به مناسبت شرحی کنم که با حال عامه مناسبتی داشته باشد و از این جهت آن را به زبان فارسی نگاشته که فارسی زبانان نیز از آن بهره‌گیرند…
و در آغاز حدیث اول چهار نفر از مشایخ را که به ایشان اجازه روایت حدیث داده‌اند به این ترتیب نام برده‌اند:
۱-شیخ علامه متکلم فقیه اصولی ادیب متبحر شیخ محمد رضا آل علامه شیخ محمد تقی اصفهانی ادام الله توفیقه، در زمانی که در قم مشرف بودند. مقصود شیخ محمد رضا اصفهانی صاحب وقایة الاذهان است که در سال ۱۳۴۴ و ۱۳۴۶ در قم بسر می‌بردند و هنگام تألیف این رساله یعنی حدود سال ۱۳۵۸ در اصفهان بودند و در ۱۳۶۲ وفات کردند.
۲-شیخ عالم جلیل متعبد ثقه ثبت حاج شیخ عباس قمی دام توفیقه (م ۱۳۵۹).
۳-سید سند فقیه متکلم ثقه عین ثبت علامه سید محسن امین عاملی ادام الله تأییداته (م ۱۳۷۱).
۴-سید عالم ثقه ثبت سید ابو القاسم دهکردی اصفهانی(۱۳۵۳).
مرحوم شیخ محمد رضا و مرحوم حاج شیخ عباس هر دو از حاجی نوری از شیخ انصاری، و مرحوم سید محسن امین از سید محمد هندی از شیخ انصاری، و مرحوم سید ابو القاسم دهکردی از میرزا محمد هاشم اصفهانی خوانساری از شیخ انصاری.
سپس امام خمینی می‌فرماید غیر از این چهار طریق، طرق دیگری هم داریم که به شیخ انصاری منتهی نمی‌شود، آن طرق را اینجا ذکر نکردیم؛ و آنگاه طریق شیخ انصاری تا صاحبان کتب اربعه شیعه را ذکر می‌کنند.
تاریخ پایان تألیف کتاب اربعین ۱۳۵۸ می‌باشد و چهار حدیث آن توسط حضرت آقای فهری تحقیق و در ۲۲۴ صفحه چاپ شد (حضرت آقای احمدی یزدی نیز شرحی بر حدیث بیستم این کتاب نوشته و در ۱۶۸ صفحه چاپ شده است) و سپس حدود بیست حدیث آن در مجله اعتصام که از سازمان تبلیغات اسلامی بود و تعطیل شد چاپ گشت و بالأخره همه چهل حدیث در دو جلد توسط انتشارات طه قزوین در سال ۱۳۶۶ و سپس با چاپ بهتری توسط مرکز نشر فرهنگی رجاء در ۵۵۶ صفحه در یک جلد منتشر شد. فهرست احادیث این کتاب بسیار ارزنده از این قرار است:
جهاد نفس، ریا، عجب، کبر، حسد، حب دنیا، غضب، عصبیت نفاق، هوای نفس، فطرت، تفکر، توکل، خوف و رجاء، امتحان، صبر، توبه، ذکر خدا، غیبت، اخلاص، شکر، کراهت از مرگ، اصناف طالبان علم، اقسام علم، وسواس، فضیلت علم، عبادت و حضور قلب، لقاء الله، وصیت رسول خدا (ص) به امیر (ع)، اقسام قلوب، عدم شناخت حقیقی خدا و رسول و امام و مؤمن، یقین و حرص و رضا، ولایت شرط قبول اعمال، حال مؤمن نزد خدا، معرفت حق و اسماء او، معرفت حق و صفات او، طریق معرفت حق تعالی و اولی الامر، خداوند آدم را به صورت خود آفرید، خیر و شر، حقیقت توحید.

کتابهای فقه استدلالی
حضرت امام خمینی رضوان الله علیه مدت سی سال یا بیشتر فقه استدلالی تدریس می‌کردند و همه این درسها یا قسمت اعظم آنها را نوشته‌اند و یکی از امتیازات این تألیفات همین است که پس از تدریس و تحقیق کامل نوشته شده است، بحثهایی که توسط حضرت امام خمینی نوشته شده عبارت است از طهارت و مکاسب محرومه و بیع و خیارات و خلل صلاة و تقیه که همه به زبان عربی است به این شرح:

۱۶-کتاب الطهارة
جلد اول، بحث نجاسات، تاریخ پایان تألیف دهم ذیحجه ۱۳۷۳. چاپ اول در ۲۷۲ صفحه در قم و چاپ دوم در ۳۵۸ صفحه در نجف سال ۱۳۸۹.

۱۷-کتاب الطهارة
جلد دوم، بحث دماء ثلاثه، تاریخ پایان تألیف ۲۲ ربیع الاول ۱۳۷۶، چاپ قم در ۳۱۹ صفحه.

۱۸-کتاب الطهارة
جلد سوم، بحث تیمم، تاریخ پایان تألیف یازدهم شعبان ۱۳۷۶، چاپ قم در ۲۳۵ صفحه.

۱۹-کتاب الطهارة
جلد چهارم کتاب مذکور پیرامون بحث از احکام نجاسات می‌باشد. این کتاب که آخرین قسمت از مباحث طهارت است تألیف آن در تاریخ بیست و هشتم ماه ذی قعده ۱۳۷۷ هجری قمری به پایان رسیده و چاپ آن نیز در نجف اشرف به سال ۱۳۸۹ انجام گرفته است. تعداد صفحات این جلد ۲۹۰ صفحه می‌باشد.

۲۰-المکاسب المحرمة
جلد اول شامل بحث‌های: الاکتساب بالاعیان النجسة، الاکتساب مما یکون المقصود حراما، الاکتساب بمالا منفعة فیه، الاکتساب بما هو حرام فی نفسه، نقاشی و مجسمه‌سازی، غنا و غیبت و قسمتی از رساله روضة الغناء استادش حاج شیخ محمد رضا اصفهانی در این جلد نقل شده است. (لازم است ذکر شود که ترجمه این رساله در شماره ۱۸ مجله کیهان اندیشه مندرج است)
تاریخ پایان تألیف پس از سال ۱۳۷۷ و قبل از ۱۳۸۰ می‌باشد، چاپ قم در ۳۲۲ صفحه در سال ۱۳۸۱.

۲۱-المکاسب المحرمة
جلد دوم، شامل بحثهای قمار، کذب، کمک به ظالم، ولایت از طرف جائر، تکسب به واجبات، جوائر سلطان و خراج و مقاسمه‌ای که سلطان جائر می‌گیرد.
تاریخ پایان تألیف هشتم جمادی الاولی ۱۳۸۰، چاپ قم در ۲۹۰ صفحه در سال ۱۳۸۱.

۲۲-کتاب البیع
جلد اول، تاریخ تألیف پس از ۱۳۸۰، در ۴۵۷ صفحه در نجف چا شده است.

۲۳-کتاب البیع
جلد دوم، در سال ۱۳۹۱ در نجف در ۵۷۵ صفحه چاپ شده است و بحث ولایت فقیه حضرت امام خمینی که منشأ بسیاری از تحولات گشت در این جلد است.

۲۴-کتاب البیع
جلد سوم، تاریخ پایان تألیف ۱۱ جمادی الاولی ۱۳۹۲ و درهمان سالها در ۴۸۵ صفحه در نجف چاپ شده است و بدین ترتیب این سه جلد حاصل تدریس حدود ۱۲ سال حضرت امام می‌باشد که به قلم خودشان نوشته شده است.

۲۵-کتاب البیع
جلد چهارم، بحث خیارات، تاریخ پایان تألیف ۲۵ جمادی الاولی ۱۳۹۴. در ۴۵۲ صفحه در نجف درهمان سال تألیف چاپ شده است.

۲۶-کتاب البیع
جلد پنجم، شامل بقیه بحث خیارات و بحث نقد و نسیه و قبض، تاریخ پایان تألیف ۱۵ جمادی الاولی ۱۳۹۶، در ۴۰۲ صفحه در سال ۱۳۹۷ در نجف چاپ شده است.

۲۷-کتاب الخلل
بحث خلل صلاة است که ظاهراً پس از سال ۱۳۹۷ تاهنگام مراجعت به ایران بحث کرده و نوشته‌اند، این کتاب در ۳۱۴ صفحه در قم چاپ شده است. (این دوازده جلد فقه استدلالی حضرت امام پس از چاپ اول از روی همان چاپ، افست و شاید مکرر چاپ شده باشد)

۲۸-رسالة فی التقیه
رساله‌ای است شامل مباحث تقیه در ۳۵ صفحه که تاریخ تألیف آن شعبان ۱۳۷۳ می‌باشد و به ضمیمه رساله‌های اصولی حضرت امام در سال ۱۳۸۵ در قم چاپ شده است.
جالب اینکه: بحث معروف «تقیه برای حفظ دین است نه محو دین» در این رساله عنوان شده است.

۲۹-رسالة فی قاعدة من ملک
این رساله در کتاب آثار الحجة (جلد دوم، صفحه ۴۵)جزو تألیفات حضرت امام یادشده است.

۳۰-رسالة فی تعیین الفجر فی اللیالی المقمرة
این رساله در ۳۲ صفحه رقعی در سال ۱۳۶۷ شمسی از امام خمینی منتشر شده است که در عین اختصار، از تألیفات فقه استدلالی ایشان بشمار می‌آید.

***

تألیفات حضرت امام در اصول فقه که همه به زبان عربی است به شرح ذیل می‌باشد:

۳۱-رسالة لا ضرر
قاعده لا ضرر با اینکه قاعده فقهی است اما در کتابهای اصور در بخض برائت مورد بحث قرار می‌گیرد و از اینرو ما این رساله را از تألیفات اصول فقه بشمار آوردیم. این رساله هنگامی که حضرت امام دوره اول اصول فقه را تدریس می‌فرمودند نوشته شده و تاریخ پایان تألیف آن غره جمادی الاولی ۱۳۶۸ می‌باشد که در ۶۸ صفحه به ضمیمه چند رساله دیگر تحت عنوان «الرسائل» در قم در سال ۱۳۸۵ چاپ شده است.

۳۲-رسالة الاستصحاب
این رساله در دوره اول درس اصولشان نوشته شده و تاریخ پایان تألیف آن نهم ماه رمضان ۱۳۷۰ می‌باشد که در ۲۹۰ صفحه با همان رسائل در سال ۱۳۸۵ در قم چاپ شده است.

۳۳-رسالة فی التعادل و التراجیح
در دوره اول درس نوشته‌اند و تاریخ پایان تألیف آن نهم جمادی الاولی ۱۳۷۰ و تاریخ پاکنویس آن ماه رمضان ۱۳۷۰ بوده است؛ و در ۹۲ صفحه درهمان رسائل در سال ۱۳۸۵ در قم چاپ شده است.

۳۴-رسالة الاجتهاد و التقلید
چون پایان دوره اول درس اصول فقه حضرت امام ۱۳۷۰ بوه تاریخ پایان تألیف این رساله باید همان ۱۳۷۰ باشد، در ۷۸ صفحه درهمان رسائل در ۱۳۸۵ در قم چاپ شده است. (این چهار رساله از روی همان چاپ اول افست هم شده است)

۳۵-رسالة فی الطلب و الاراده
این رسالة را می‌توان از رساله‌های فلسفی عرفانی شمرد، ولی چون حضرت امام در درس اصول فقه بحثش را عنوان کردند ما جزو تألیفات اصول فقه ذکر کردیم.
در آغاز این رساله فرموده‌اند: چون بحث ما در اصول فقه به مسئله طلب و اراده که به مسئله جبر و تفویض منتهی می‌شود رسید، تصمیم داشتیم که بحث در این مسئله را به اهل و محلش واگذاریم زیرا اداء حق این مسئله در این درس امکان نداشت هم بخاطر اینکه مقدمات فراوانی لازم داشت که بیان شود و هم بخاطر دقت مطالب و دوری آن از فهم اکثر حضار درس. الا اینکه اصرار برخی از کسانی که علاقه شدید به تنقیح مباحث دارند مرا مجبور ساخت که حدی که مناسب مقام باش بعض جهات مسئله را عنوان سازم… و چون بحث دربارهٔ آن در عین حال طولانی شد مباحث را در رساله جداگانه‌ای ضمن مقدمه و چند مطلب نوشتیم.
تاریخ پایان تألیف این رساله ماه رمضان ۱۳۷۱ در همدان است. این رساله با ترجمه فارسی آن در ۱۵۷ صفحه در سال ۱۳۶۲ توسط مرکز انتشارات علمی و فرهنگی چاپ شده است.

۳۶-تعلیقة علی کفایه الاصول
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعه (ج ۲۶/ص ۲۸۵ چاپ مشهد) حاشیه کفایة الاصول آخوند خراسانی تألیف حضرت امام خمینی را یاد می‌کنند و می‌فرمایند: «ذکره فی فهرس تصانیفه» و آقای رازی نوشته‌اند این حاشیه از بحث قطع تا استصحاب است و در جای دیگر خوانده‌ام که تاریخ پایان تألیف آن ۱۳۶۸ می‌باشد.

۳۷-رساله در موضوع علم اصول
و نیز در برخی نوشته‌ها کتابی در اصول فقه به این عنوان: رساله در موضوع علم اصول از تألیفات حضرت امام قدس سره شمرده شده است.

۳۸-حضرت آقای سبحانی که از شاگردان برجسته حضرت امام بوده‌اند می‌گوید: امام خمینی رضوان الله علیه تقریرات درس مرحوم آیة الله العظمی بروجردی را نیز از آغاز مباحث اصول تا حجیت مظنه نوشته‌اند.

رساله‌های عملیه یا فقه غیر استدلالی

۳۹-تعلیقة علی العروة الوثقی (عربی)
حاشیه‌ای است بر تمام عروة الوثقی مرحوم سید محمد کاظم یزدی. تاریخ پایان این تعلیقه هفتم جمادی الاولی ۱۳۷۵ می‌باشد چاپ اول آن در ۳۴۵ صفحه در قم انجام شده است و پس از چندی توسط مطبوعاتی دار الفکر چاپ دوم شده و سپس به ضمیمه خود عروة الوثقی مکرر به چاپ رسیده است.

۴۰-تعلیقة علی وسیلة النجاة (عربی)
حاشیه‌ای است بر تمام وسیلة النجاة سید ابو الحسن اصفهانی، تاریخ تألیف آن مشخص نیست.
چاپ اول آن در ۲۲۵ صفحه انجام شده و سپس به ضمیمه خود وسیلة النجاة چاپ شده است.

۴۱-حاشیه توضیح المسائل (فارسی)
حاشیه‌ای است بر توضیح المسائل آیة الله العظمی بروجردی که در قم در ۱۳۸ صفحه در سال ۱۳۸۱ پس از رحلت آیة الله بروجردی چاپ شده است.

۴۲-رساله نجاة العباد (فارسی)
این رساله باید سه جلد باشد، نویسنده فقط جلد دوم آن را که از مکاسب محرمه تا طلاق است و در ۱۵۵ صفحه در قم در حدود سال ۱۳۸۰ به چاپ رسیده زیارت کرده است.
این رساله ظاهراً تألیف خود حضرت امام است و باید دربارهٔ قسمتهای چاپ نشده آن تحقیق شود.

۴۳-حاشیه رساله ارث (فارسی)
مرحوم حاج ملا هاشم خراسانی صاحب کتاب منتخب التواریخ رساله‌ای در ارث به زبان فارسی نوشته که با حاشیه برخی مراجع تقلید گذشته چاپ سنگی شده است، حضرت امام خمینی حاشیه‌ای بر این رساله نوشته‌ان که با اصل رساله در ۱۲۰ صفحه در قم ظاهراً پس از رحلت آیة الله العظمی بروجردی چاپ شده است.

۴۴-مناسک یا دستور حج (فارسی)
این رساله مکرر چاپ شده و چاپ سوم آن که نویسنده زیارت کرده در ۱۸۷ صفحه در سال ۱۳۸۴ انجام شده است.

۴۵و ۴۶-تحریر الوسیله (عربی)
وسیلة النجاة تألیف مرحوم آیة الله العظمی آقا سید ابو الحسن اصفهانی از جهت کثرت باب‌های فقه (نه کثرت فروع) بر عروة الوثقی تألیف سید محمد کاظم یزدی برتری دارد یعنی بسیاری از باب‌های فقه مانند مکاسب، طلاق، نذر و… در عروة الوثقی نیست ولی در وسیلة النجاة هست، امام خمینی همان‌طور که قبلاً گفته شد بر وسیلة النجاة حاشیه داشتند و در سال ۱۳۸۴ که در ترکیه تبعید بودند به این فکر افتادند که حاشیه خود را در متن وسیله درج، و ضمناً بابهایی را هم که وسیلة النجاة ناقص دارد تتمیم و مسائل مستحدثه را هم به آن بیافزایند، این کار به صورت بسیار خوبی در مدتی که در تبعید بودند انجام گرفت و به نام تحریر الوسیله درهمان سالها در نجف در دو جلد(۶۶۲+ ۶۴۷ صفحه) چاپ و سپس مکرر تجدید چاپ شد. (این کتاب مورد توجه اساتید قرار گرفته و تاکنون دو نفر از اساتید قم به شرح آن مشغول شده و مقداری از هر دو نیز چاپ شده است نام یکی مستند تحریر الوسیله و نام دیگری تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیله است و دو بار هم تاکنون ترجمه به فارسی شده است)

۴۷-زبدة الاحکام(عربی)
رساله مختصری است که با توجه به تحریر الوسیله حضرت امام خمینی توسط برخی از شاگردان ایشان تنظیم شده و مکرر به چاپ رسیده، یکی از چاپهای ممتاز آن چاپ سازمان تبلیغات اسلامی در ۲۷۳ صفحه در سال ۴۰۴ انجام شده است.
یادآوری این نکته لازم است که متن اولی این رساله سالها قبل تألیف شده و به نام چند نفر از مراجع تقلید از جمله آیة الله میلانی و آیة الله حاج سید احمد خوانساری نیز به نامهای دیگر چاپ شده است و بنابراین باید گفت همان متن اولی با توجه به تحریر الوسیله به این صورت تنظیم شده.

۴۸-توضیح المسائل (فارسی)
در زمان آیة الله العظمی بروجردی احساس شد که رساله عملیه ایشان باید ویراستاری شود تا برای عامه مردم با سواد قابل فهم باشد، به این منظور حجة الاسلام و المسلمین حاج شیخ علی اصغر کرباسچی مؤسس مدرسه علوی در تهران و استاد محترم جناب آقای علی اصغر فقیهی صاحب تألیفات متعدد با همکاری یکدیگر رساله عملیه آن مرحوم را به صورت بسیار مطلوبی درآورند و به نام توضیح المسائل نامیده شد.
پس از رحلت آیة الله بروجردی مراجع تقلید بر این کتاب حاشیه زدند از جمله حضرت امام حاشیه‌ای بر این کتاب نوشتند که بعدها توسط برخی از علما حاشیه ایشان در متن درج و به نام توضیح المسائل امام خمینی مکرر چاپ شده است.

۴۹-ملحقات توضیح المسائل (فارسی)
تحریر الوسیله حضرت امام خمینی مسائل جدید و مستحدثه را هم داشت ولی به زبان عربی بود و چون این مسائل برای فارسی زبانان هم لازم بود، به فارسی ترجمه و به ضمیمه برخی مسائل امر به معروف و نهی از منکر و دفاع که در توضیح المسائل نبود به نام ملحقات توضیح المسائل و نامهای دیگر، هم مستقل و هم به ضمیمه توضح المسائل مکرر چاپ شد.

۵۰ و ۵۱-استفتاءات (فارسی)
یکی از کارهای بسیار ارزنده جمع و تنظیم جواب سؤالاتی است که از فقها می‌شده تا برای غیر از سئوال‌کننده هم مورد استفاده قرار گیرد، کتابهای بسیار مهم جامع الشتات میرزای قمی و سؤال و جواب حجة الاسلام شفتی و سؤال و جواب سید محمد کاظم یزدی، همه از این قبیل است، اخیراً مجموعه سؤال و جوابهای آیة الله العظمی گلپایگانی هم در چند جلد تنظیم و چاپ شده است.
برخی از علاقمندان به حضرت امام خمینی رضوان الله علیه به فکر افتادند که همین کار را در مورد استفتاءات و جوابهای حضرت امام انجام دهند که قسمتی از آن که گویا مربوط به سالهای ۱۳۶۰–۱۳۶۲ ه ش در دو جلد تنظیم شده و یک جلد آن در ۵۱۹ صفحه توسط انتشارات جامعه مدرسین قم چاپ شده است.
امید است همین کار نسبت به کل اسفتتاءات حضرت امام خمینی به صورت وسیع انجام گردد؛ و این بود رساله‌های عملیه حضرت امام رضوان الله علیه.

۵۲-حکومت اسلامی ولایت فقیه (فارسی)
این کتاب حاصل درسهای حضرت امام خمینی راجع به ولایت فقیه است که در کتاب البیع ایشان هم بگونه‌ای مختصرتر آمده است. چاپ سوم این کتاب در ۲۰۸ صفحه در سال ۱۳۹۱ انجام شده است؛ و این همان کتابی است که زمینه فکری تشکیل حکومت اسلامی را در ایران آماده ساخت و دستگاه جبار شاهنشاهی نسبت به آن خیلی حساسیت نشان می‌داد.

۵۳-کشف الاسرار (فارسی)
مرحوم حاج شیخ مهدی پایین شهری از علمای بزرگ قم و اتقیا بود، فرزند ناخلف او علی اکبر حکمی‌زاده رساله‌ای به نام اسرار هزار ساله نوشت و در ۳۸ صفحه در سال ۱۳۲۲ شمسی منتشر ساخت. موضوع این رساله حمله به مذهب تشیع بود، یعنی حرفهای فرقه ضاله وهابی را به ضمیمه تبلیغات سوء علیه روحانیت که آن روزها بازارش داغ بود در این رساله آورده بود؛ و در حقیقت رساله‌ای بود در ترویج وهابیت و از طرفی همسو با کسروی و از طرف دیگر با رضاخان که دشمن روحانیت بود.
امام خمینی رضوان الله علیه سکوت را روا ندانستند و کتاب کشف اسرار را درهمان تاریخ در پاسخ آن رساله نوشتند (رد دیگری هم بر این رساله به نام کشف الاستار نوشته شده که در سال ۱۳۲۳ ش چاپ شده است، به فهرست کتب چاپی خانبا با مشار مراجعه شود) و ضمناً خیانتهای رضاخان را هم با صراحت بیان کردند. کتاب مورد استقبال قرار گرفت و بارها چاپ شد، چاپ اول در سال ۱۳۲۳ شمسی و چاپ سوم آن در سال ۱۳۲۷ شمسی در ۳۳۴ صفحه توسط کتابفروشی علمیه اسلامیه تهران انجام شده است.
قابل ذکر است که حضرت امام برای تألیف کشف اسرار مدتی درس خود را تعطیل کردند و به نوشتن این کتاب پرداختند و یک بار دیگر به همه این درس را آموختند که باید دنبال عمل به تکلیف بود نه اینکه به یک کار مخصوص دل بست.
امام خمینی همیشه حامی حفظ وحدت مسلمین بودند اما در عین حال بیان کردند بطلان عقائد وهابیان خرافاتی که آنان قائلند را جایز می‌دانستند و کتاب کشف اسرار درهمین راستا بود؛ و ضمناً حضرت امام خمینی بیان مبانی تشیع و استدلال بر حقانیت این مذهب را هم بطوری که اختلاف‌انگی نباشد جایز بلکه لازم می‌دانستند که نمونه اعلای آن پیشگفتار وصیت‌نامه سیاسی ایشان است.

۵۴-رساله در رجال (عربی)
حضرت امام در علم رجال تألیفی ندارند، اما در جلد اول کتاب طهارت‌شان که قبلاً یاد شد بحثی دربارهٔ حجیّت خبر اصحاب الاصول و الکتب دارند، در ۲۴ صفحه که می‌توان آن را رساله‌ای جداگانه دانست و ما این بحث را به عنوان رساله‌ای مستقل یاد کردیم تا نظر افاضل را به آن جلب، و این بعد علمی حضرت امام رضوان الله علیه نیز معلوم گردد.
در این بحث دربارهٔ عبارت معروف: «اجمعت العصابة علی تصحیح…» و دربارهٔ فرق اصل و کتاب در اصطلاح قدما تحقیق شده است.

۵۵-دیوان شعر (فارسی)
حضرت امام از آغاز جوانی تا پایان عمر گاهگاهی شعر می‌سرودند و نمونه‌هایی از آن در کتابهای آمده و یا در حافظه‌ها هست؛ و بخشی از آنها پس از رحت حضرت امام به صورتهای گوناگون چاپ شد. مجموعه اشعار ایشان دیوانی نسبتاً بزرگ را تشکیل می‌دهد ولی قسمت زیادی از آنها مفقود شده. این بیت از یکی از غزل‌های امام است.
من در هوای دوست گذشتم ز جان خویش
دل از وطن بریدم و از خاندان خویش
که در آغاز جوانی سروده ولی همواره مضمون آن در آن حضرت تجسم داشت: در پانزده خرداد، در تبعید به ترکیه، در هجرت به کویت و پاریس با آن شرائط خاص، در مراجعت به ایران، در آن وضع حاد، در ایام حملات هوائی و نرفتن به سنگر به خاطر مصالح اسلام و…

۵۶-رساله‌ای مشتمل بر فوایدی در بعض مسائل مشکله
این کتاب در بعضی مصادر، یاد شده است و اطلاعی از کیف و کم آن در دست نیست.
کتابهایی که تاکنون یاد شد جز چند عنوان آن به قلم خود حضرت امام خمینی رضوان الله علیه بود، اما چند کتاب هم تقریرات بحثهای فقه و اصول ایشان است که توسط شاگردان آن بزرگوار نوشته شده است.

۵۷ و ۵۸-تهذیب الاصول (عربی)
تقریر بحث اصول فقه حضرت امام است، به قلم استاد محترم حاج شیخ جعفر سبحانی که با چهار رساله (لا ضرر، استصحاب، تعادل و تراجیح و اجتهاد و تقلید) که به قلم خود امام است دوره کامل اصول فقه می‌باشد. (نویسنده در اینجا متوجه شد که حضرت امام مباحث الفاظ را تا مبحث نواهی نیز به قلم خود نوشته‌اند، به آثار الحجة مواجعه شود) پایان جلد اول ۱۳۷۳ و تاریخ تقریظی که حضرت امام بر آن نوشته‌اند ۱۳۷۵ می‌باشد؛ و تاریخ پایان جلد دوم که تا اواخر برائت است ۱۳۷۵ و تاریخ پاکنویس آن ۱۳۷۹ است. این کتاب در سه جلد و دو جلد مکرر چاپ شده است.

۵۹-رساله فی قاعدة لا ضرر نیل الاوطار
تقریر بحث امام است به قلم آقای سبحانی تاریخ پایان تألیف ۱۳۷۵ و تاریخ پاکنویس آن ۱۳۸۰ این رساله ضمیمه تهذیب الاصول چاپ شده است.

۶۰-رساله فی الاجتهاد و التقلید (عربی)
تقریر بحث امام است به قلم آقای سبحانی، تاریخ پایان تألیف ۱۳۷۰ که تاریخ پایان دوره اول درس اصول فقه امام است و تاریخ تجدیدنظر در این رساله ۱۳۷۷ که تاریخ پایان دوره دوم درس اصول فقه امام است و تاریخ پاکنویس آن ۱۳۸۲ می‌باشد، این رساله هم ضمیمه تهذیب الاصول چاپ شده

۶۱-لب الاثر رسالة فی الطلب و الارادة و الجبر و التفویض (عربی)
تقریر بحث امام است به قلم آقای سبحانی، تاریخ پایان تألیف ۱۳۷۱ و تاریخ پاکنویس ۱۳۷۳، عکس نسخه خطی آن در ۵۷ صفحه در کتابخانه مؤسسه در راه حق قم موجود است.
همان‌طور که توجه دارید سه بحث اخیر یعنی قاعده لا ضرر و اجتهاد و تقلید و طلب و اراده را هم خود امام نوشته‌اند و هم جناب آقای سبحانی و شاید تفاوت چندانی نداشته باشند.

۶۲-کتاب البیع (عربی)
تقریر قسمتی از بحث بیع حضرت امام است به قلم استاد محترم جناب آقای قدیری که اخیراً توسط وزارت ارشاد چاپ شده است، البته همین قسمت به قلم خود امام هم نوشته شده که قبلاً یاد گشت.

۶۳–۸۲-صحیفه نور (فارسی)
اعلامیه‌ها و گفتارها و حکم‌ها و سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های حضرت امام از سال ۱۳۴۱ تا سال آخر عمر شریفشان به صورت‌های گوناگون و سلیقه‌های مختلف جمع‌آوری و تنظیم و نشر شده است (قسمتی از تألیفات حضرت امام بخصوص رساله‌های عملیه ترجمه‌های متعدد یا گوناگون دارد که در این فهرست بنای ذکر آنها نبود) که شاید معتبرترین و جامع‌ترین آنها کتاب شریف صحیفه نور باشد.
این کتاب ظاهراً بیست جلد است که نوزده جلد آن چاپ شده است و شامل رهنمودهای حضرت امام از سال ۱۳۴۱ تا سال آخر عمرشان یعنی ۱۳۶۸ می‌باشد. در آغاز یان کتاب نوشته‌ای از سال ۱۳۶۳ هجری قمری که مربوط به حدود بیست سال قبل از نهضت پانزدهم خرداد است آمده که بسیار جالب توجه است.

۸۳-وصیت‌نامه سیاسی الهی (فارسی)
آخرین تألیف حضرت امام خمینی است که پس از رحلت آن بزرگوار در اختیار امت اسلامی قرار گرفت و نویسنده فکر می‌کند این نسخه الهی به خاطر توجه خاص ملت ما به آن پرتیراژترین کتاب در تاریخ چاپ ایران باشد زیرا تاکنون که هنوز سالگرد درگذشت آن بزرگوار نرسیده است شاید بیش از یک میلیون نسخه چاپ شده باشد.
هر دم از این باغ بری می‌رسد
تازه‌تر از تازه‌تری می‌رسد
اکنون که این مقاله (که در روزهای بعد از رحلت حضرت امام رضوان الله علیه تدوین شده) منتشر می‌گردد و اثر عرفانی گرانقدر دیگر از آن حضرت چاپ شده است که بسیار جالب توجه می‌باشد:

۸۴-ره عشق
نامه عرفان حضرت امام خمینی مورخ ۱۴۰۴ هجری قمری از انتشارات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

۸۵- باده عشق
نامه عرفانی دیگری است از انتشارات سروش.

---

اکنون که از معرفی تألیفات و آثار حضرت امام خمینی رضوان الله علیه که مجموعاً هشتاد و پنج جلد بود فراغت یافتیم، لازم است از همه کسانی که تاکنون دربارهٔ این آثار زحمتی کشیده و رنجی برده‌اند و در راه تصحیح و ترجمه و تقریر و شرح و چاپ و نشر آن کوششی نموده‌اند تشکر و سپاسگزاری شود آنها را که می‌شناسیم از باب قدردانی نام می‌بریم:
آیات و حجج اسلام
۱-حاج شیخ علی اکبر مسعودی خمینی که یک جلد از طهارت به همت ایشان چاپ شده.
۲-حاج سید هاشم رسولی محلاتی که کتاب طهارت را تصحیح کرده‌اند.
۳-حاج شیخ مجتبی طهرانی انصاری که مکاسب محرمه و رسائل را تصحیح کرده‌اند.
۴-حاج شیخ غلامرضا رضوانی خمینی که کتاب بیع زیر نظر ایشان چاپ شده است.
۵-حاج سید احمد فهری زنجانی که بسیاری از آثار امام را ترجمه و منتشر ساخته‌اند.
۶-حاج شیخ جعفر سبحانی تبریزی که تقریرات مباحث اصول امام را نوشته‌اند.
۷-حاج شیخ حسن قدیری اصفهانی که تقریرات بیع امام را نوشته‌اند.
۸-حاج شیخ احمد مطهری ساوجی که شرح تحریر نوشته‌اند.
۹-حاج شیخ محمد فاضل قفقازی که شرح تحریر نوشته‌اند.
۱۰-حاج شیخ حسین راستی کاشانی که مجموعه استفتاءات زیر نظر ایشان و جناب آقای قدیری تنظیم شده است.
۱۱-حاج سید محمد باقر موسوی همدنی که تحریر الوسیله را به فارسی ترجمه کرده‌اند.
۱۲-آقای قاضی‌زاده که تحریل الوسیله را با همکاری آقای اسلامی برای بار دوم ترجمه کرده‌اند.
۱۳-آقای اسلامی که تحریر الوسیله را با همکاری آقای قاضی‌زاده ترجمه کرده‌اند.
۱۴-حاج شیخ محمد مؤمن قمی که قسمتی از ترجمه مزبور را بررسی کرده‌اند.
۱۵-حاج سید حسن طاهری خرم‌آبادی که قسمت دیگر از ترجمه مذکور را بررسی کرده‌اند.
۱۶-حاج شیخ حسن ثقفی که روی تعلیقه فصوص کار کرده‌اند.
۱۷-آقای شیخ محمد حسن احمدی یزدی که رساله «تعیین الفجر» و نیز شرح حدیث بیستم کتاب اربعین حضرت امام را منتشر ساخته‌اند.

رضا استادی / کیهان اندیشه - فروردین (حمل) و اردیبهشت (ثور) ۱۳۶۹ - شماره ۲۹ - صفحه ۱۴۳ تا ۱۶۱
کد مطلب: 69691
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/8KKwFq
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل