سهم زعفران در انکشاف زراعتی افغانستان

در صورت حفظ انرژی و تلاش موجود در سطح حکومت و سکتور خصوصی برای انکشاف تولید زعفران در افغانستان، این محصول پرمنفعت در آیندهٔ نزدیک خواهد توانست تا جرقهٔ لازم برای انقلاب زراعتی در کشور را ایجاد کرده و توجه دوباره مردم محلی و سرمایه‌گذارن داخلی را به انکشاف سکتور زراعت در افغانستان معطوف سازد.
تاریخ انتشار : چهارشنبه ۳ قوس ۱۳۹۵ ساعت ۱۲:۳۰
سهم زعفران در انکشاف زراعتی افغانستان
چندی پیش زعفران افغانستان برای سومین سال متوالی، عنوان باکیفیت‌ترین زعفران جهان را در بین سه‌صد نوع زعفران مرغوب کسب کرد. این دست‌آورد، سازگاری خاک و اقلیم کشور ما را با این محصول پرمنفعت نشان می‌دهد. مطلوب‌ترین آب‌وهوا برای کشت زعفران مناطق نیمه‌گرم‌سیر می‌باشد که معمولاً زمستان ملایم و تابستان گرم و خشک دارند. هم‌چنین نبات زعفران به آبیاری کم نیاز دارد که در بیشتر نقاط کم‌آب کشور می‌تواند بدیل معیشتی مناسبی برای دیگر محصولات زراعتی شود. کیفیت مرغوب زعفران تولیدشده در افغانستان و تقاضای بالقوه به زعفران باکیفیت در بازارهای جهانی سبب شده تا حکومت و سکتور خصوصی در جریان چند سال اخیر حساب ویژه‌ای روی این محصول باز کنند و برنامهٔ مدونی برای ارتقای سطح تولیدات این محصول، تضمین کیفیت، توسعه، ترویج و بازاریابی داخلی و برون‌مرزی زعفران طرح کنند. چندی پیش طرح پنج‌ساله انکشاف پایدار زعفران در افغانستان از سوی وزارت زراعت، آبیاری و مالداری به شورای عالی اقتصاد پیش‌کش شد که مورد تأیید این شورا قرار گرفت. (۱) هم‌چنین رئیس‌جمهور غنی جهت تطبیق موثرتر این طرحِ پنج‌ساله، هدایت داد که کمیتهٔ ملی برای حمایت از انکشاف زعفران ایجاد شود تا هم‌آهنگی و انسجام بین نهادهای دولتی و سکتور خصوصی در این زمینه تضمین و تقویت شود. (۲) طرح پنج‌سالهٔ انکشاف پایدار زعفران در افغانستان با توجه به نیازسنجی صورت گرفته از مراحل کشت، پروسس و بازاریابی این محصول، تمرکز فعالیت‌های خود را روی افزایش تولید و بهره‌وری، استندردسازی و تضمین کیفیت، ترویج بازار داخلی و بین‌المللی زعفران افغانستان، ایجاد انستیتیوت بین‌المللی تحقیق و توسعه پایدار زعفران در افغانستان و ظرفیت‌سازی نیروی بشری برای ترویج و انکشاف این محصول معطوف کرده است. (۳) در نتیجهٔ توجه حکومت به شکوفایی ظرفیت افغانستان در تولید زعفران و علاقه‌مندی سکتور خصوصی و زارعین کوچک به کشت این محصول، سطح زیرکشت زعفران در سال ۱۳۹۵ در تناسب به سال‌های ماقبل آن ۱۳۰ درصد افزایش یافته است. به عبارتی دیگر، سطح زیرکشت زعفران در طی ۱۶ سال گذشته به ۱۱۵۰ هکتار رسیده بود که این رقم در سال ۱۳۹۵ به ۲۶۴۷ هکتار رسیده است، و ۱۴۹۷ هکتار افزایش را در زمین‌های تحت کشت نبات زعفران در سراسر کشور نشان می‌دهد. (۴)

افزایش کشت و تولید زعفران
طبق بعضی از شواهد، کشت زعفران در افغانستان سابقه‌ای دوهزارساله دارد. (۵) اما تا دوونیم دهه قبل، گزارش موثقی از کشت انبوه یا انفرادی این نبات در افغانستان وجود نداشت. با شروع عودت مهاجرین از ایران در ابتدای دههٔ ۱۹۹۰ میلادی و هم‌چنین بعد از سقوط طالبان، پیاز زعفران را مهاجران عودت‌کننده با خود به افغانستان آوردند و به کشت آن آغاز کردند. قابل ذکر است که کشت زعفران در افغانستان، ابتدا از ولسوالی غوریانِ ولایت هرات آغاز شد و سپس کشت این نبات به ولسوالی پشتون‌زرغون این ولایت و سایر مناطق کشور ترویج یافت. در حال حاضر در ۱۴ ولایت افغانستان، اتحادیه‌های زعفران‌کاران وجود دارد که نشان‌دهندهٔ تولید این محصول با مقیاس نسبتاً بلند در ولایات مربوطه می‌باشد. مطابق به گزارش تحقیقی مؤسسه «گرند ویو ریسرچ» (Grand View Research)، تولید جهانی زعفران در حدود ۳۰۰ تن در سال تخمین شده است (۶) که در حال حاضر افغانستان در حدود ۳٫۵ الی ۴ تن (۷) آن را تولید می‌کند. مطابق به هدف تعیین‌شده در طرح پنج سالهٔ انکشاف پایدار زعفران، در ختم پنج سال و پروسهٔ تطبیق این طرح، تولید زعفران در افغانستان باید از ۳٫۵ تن به ۱۴ تن در سال افزایش یابد و هم‌چنین عواید حاصله از تولید این محصول نیز از ۴٫۵ به ۲۰۰ میلیون دالر ارتقا خواهد یافت. (۸) جهش بلند تولید زعفران در سال ۱۳۹۵ نوید این را می‌دهد که تولید این محصول باارزش در پایان پنج سال، به هدف تعیین‌شده خواهد رسید.
دو نکته اساسی را در افزایش تولید زعفران باید در نظر گرفت. مورد ابتدایی افزایش زمین تحت کشت زعفران و ترغیب دهقانان به کشت این محصول پرمنفعت می‌باشد. وزارت زراعت در دو سال اخیر تلاش‌های مستمری برای معرفی نبات زعفران و آموزش طرز کشت مسلکی آن بین دهقانان افغان کرده است و قصد دارد تا تعداد فارم‌های نمایشی زعفران جهت ترویج کشت این محصول در مناطق بالقوه را افزایش دهد. سروی‌های صورت گرفته نشان داده است که زمین و آب‌وهوای تمام نقاط کشور به درجات مختلفی برای کشت زعفران مناسب می‌باشند. البته باید مطالعات در مورد مرغوبیت خاک و اقلیم تمام ولایات برای کشت زعفران تکمیل شود و براساس آن، منابع دولتی و خصوصی برای کشت و توسعه این محصول در کشور تخصیص داده شود. عمومیت کشت زعفران در تمام ولایات بدون اتکا به مطالعات میدانی، می‌تواند روی کیفیت زعفران تولیدشده در افغانستان تأثیر منفی گذاشته و مزیت مطلق اکثر ولایات برای کشت محصولات باارزش دیگر نظیر بادام، پسته و انار را به صورت منفی متأثر سازد. مورد دیگری که برای افزایش تولیدات زعفران در افغانستان باید مدنظر گرفت، میکانیزه‌ساختن زراعت و شیوه درست کشت، برداشت و پروسس محصول توسط تولیدکنندگان است که می‌تواند مولدیت زمین‌های تحت کشت را به پیمانه بالایی افزایش دهد. در حال حاضر، اوسط درآمد حاصله در افغانستان از کشت زعفران در یک هکتار زمین، در حدود ۸ تا ۱۲ هزار دالر آمریکایی می‌باشد که با استفاده از تاکتیک‌های جدید چون تراکم کشت، آبیاری به‌موقع و استفاده از پیازهای زعفران به وزن ۱۰ گرام می‌توانیم درآمد فی هکتار را به ۱۸ هزار دالر آمریکایی در سال برسانیم. (۹) این امر نشان‌دهندهٔ آن است که عواید زعفران نسبت به دیگر نباتات، حتی کوکنار، در سطح بسیار بالاتری قرار دارد. مطالعات ابتدایی در مورد کشت زعفران در افغانستان نشان می‌دهد که اقلیم و خاک این کشور در آینده ظرفیت تولید ۵۰ الی ۷۰ تن محصول را در سال دارد (۱۰) که می‌تواند عواید بی‌شماری را نصیب زارع و تاجر افغان گرداند.

پایداری کیفیت زعفران افغانستان
حال که زعفران افغانستان برای سومین سال متوالی عنوان باکیفیت‌ترین زعفران جهان را کسب کرده، توجه بازار جهانی به زعفران کشور بیش‌تر از پیش شده است. باید در نظر داشت که توجه بازار جهانی می‌تواند فرصت‌ها و تهدیدات بالقوه‌ای را متوجه زعفران افغانستان بکند. فرصت به‌وجود آمده این است تا سرمایه‌گذاری‌های خارجی را در قسمت تولید، پروسس و بسته‌بندی زعفران جذب کنیم و هم‌چنان با اولویت‌بندی بازارهای هدف و تشویق صادرات زعفران، بخشی از بازار جهانی را با زعفران باکیفیت افغانستان پر کنیم. به‌تازگی سفارت فرانسه در افغانستان تمایل خود را به سرمایه‌گذاری در بخش ایجاد مراکز پروسس و بسته‌بندی زعفران در ولایت هرات ابراز داشته و امارات متحده عربی نیز تمایل خود را به سرمایه‌گذاری در این بخش نشان داده است. اما رقابت‌های منطقه‌ای و جهانی بازار زعفران می‌تواند تهدیدی جدی برای کشت نوپای زعفران در افغانستان باشد. ایران که خود تولیدکنندهٔ ۹۰ درصد از زعفران جهان است، توسعه کشت و صنعت پروسس و بسته‌بندی زعفران افغانستان را یک خطر جدی برای یکه‌تازی خود در بازار جهانی زعفران می‌پندارد. قابل ذکر است که این نگرانی به مراتب در رسانه‌های ایرانی مطرح شده است. حال با توجه به رقابت‌های منفی بازار، خطر این وجود دارد که زعفران تقلبی با برند افغانی به بازار جهانی صادر شود تا توجه بازار جهانی به مرغوبیت و کیفیت زعفران افغانی کاهش یابد.
زعفران از جمله نباتاتی است که قیمت‌گذاری آن بر اساس کیفیت محصول تعیین می‌شود؛ بنابراین باید تضمین کیفیت را در مراحل مختلف کاشت، داشت، برداشت، پروسس و بسته‌بندی محصول درنظر گرفت. تجارب دیگر کشورهای پیشتاز در تولید زعفران نظیر اسپانیا نشان می‌دهد که مرحله جداکردن کلاله (رشته) زعفران از گل و خشکاندن اصولی رشته‌های جداشده در ظرف ۲۴ ساعت بعد از جداکردن رشته از گل، بالای کیفیت زعفران تولیدشده بسیار تأثیرگذار است. اما متأسفانه هنوز هم اکثر دهقانان و تولیدکنندگان زعفران در افغانستان، این مرحله را به شیوه اصولی و صنعتی آن انجام نمی‌دهند که باعث کاهش کیفیت محصول و فروش آن به قیمت پایین می‌شود.
حکومت افغانستان در صدد آن است تا مراکز معیاری پروسس و بسته‌بندی زعفران را با همکاری سکتور خصوصی و دونرهای بین‌المللی ایجاد کند تا از یک‌سو، پایداری کیفیت زعفران افغانستان تضمین شده و از سوی دیگر ارزش افزوده برای زعفران در داخل کشور ایجاد شود. در راستای تضمین کیفیت، وزارت زراعت از بین ۴۹ شرکت فعال در بخش تولید زعفران به ۱۰ شرکت در بخش تولید و صادرات زعفران گواهی‌نامه بین‌المللی ایزو (ISO) را اعطا کرده است که قدرت رقابت در بازارهای بین‌المللی را به این شرکت‌های می‌بخشد. هم‌چنین اداره ملی استندرد، در حال انکشاف استندردهای ملی زعفران افغانستان است تا تضمین کیفیت زعفران با توجه به شاخصه‌های استندرد انکشاف‌یافته صورت گیرد و نامِ مرغوب زعفرانِ افغانستان در بازارهای جهانی پایدار بماند. بارکدگذاری از دیگر مواردی است که می‌تواند از یک سو مشخصهٔ واضحی برای زعفران افغانستان در بازارهای جهانی ایجاد کند و از سوی دیگر از صادرات زعفران تقلبی به نام زعفران افغانستان در بازارهای جهانی جلوگیری به عمل آورد. رئیس‌جمهور غنی نیز در جلسهٔ شورای عالی اقتصاد که برای معرفی طرح پنج‌سالهٔ انکشاف پایدار زعفران تدویر یافته بود، بر اهمیت بارکدگذاری برای زعفران افغانی تأکید کرد. (۱۱) به‌دلیل اهمیت این موضوع، مسوولان وزارت زراعت در حال حاضر در صدد اخذ بارکد خاص برای محصولات افغانی از اداره بین‌المللی مربوطه هستند.

تسخیر بازارهای منطقه‌ای
در بازارهای جهانی و منطقه، زعفران عمدتاً به حیث کالای صنعتی شناخته می‌شود که از آن در صنعت غذا و نوشیدنی، داروسازی، نساجی و تولید مواد آرایشی استفاده به عمل می‌آید. در وهله نخست افغانستان می‌تواند توجه بازارهای منطقه‌ای مانند کشورهای خلیج و چین را به زعفران افغانستان جلب کند. در کشورهای خلیج به‌خصوص امارات متحده عربی، تقاضای اصلی به زعفران پروسس‌شده با بسته‌بندی معیاری و جذاب برای مصرف خانواده‌ها می‌باشد. لازم به ذکراست که در حال حاضر، ایران سالانه ۶۰ تن زعفران را به کشورهای خلیج به‌خصوص امارات متحده عربی صادر می‌کند. جهت مرفوع‌ساختن قسمتی از این تقاضا به‌وسیله زعفران باکیفیت افغانی و رقابت سالم با تولیدکنندگان ایرانی، باید سرمایه‌گذاران داخلی و حکومت در قسمت پروسس و بسته‌بندی این محصول، قدم‌های عملی‌تری را بردارند. این درحالی است که بیشتر تقاضا به زعفران در کشورهای دیگر منطقه نظیر چین و هند برای استفاده در صنایع، به شکل مواد خام می‌باشد. در این شرایط نیز باید زعفران به شکل مسلکی برداشت، سورت و پروسس شود، و در بسته‌بندی‌های بزرگ‌تر برای صادرات آماده شود. قابل ذکر است که چین و هند، خودشان نیز از تولیدکنندگان برتر زعفران در جهان به شمار می‌روند؛ اما تقاضای بازارشان زیادتر از عرضه داخلی است که می‌توان این خلأ را با صادرکردن زعفران افغانی تا اندازه‌ای پر کرد. رقابت در بازارهای منطقه‌ای به‌دلیل کوتاهی مسیر ترانزیت کالا و تقاضای بالا به زعفران باکیفیت‌تر می‌تواند به عنوان استراتژی میان‌مدت بازاریابی برون‌مرزی زعفران افغانستان در نظر گرفته شود. اما در درازمدت و با کاهش مصارف ترانزیت کالا از طریق انکشاف راه‌های ترانزیتی جدید، می‌توان حضور پایدارتری در بازارهای اروپای غربی و آمریکای شمالی داشت. قابل ذکر است که ایالات متحده آمریکا و کشورهای اروپای غربی بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان زعفران در جهان می‌باشند که در آینده می‌توانند به عنوان بازارهای هدفِ با اولویت برای زعفران افغانستان مطرح شوند.

جمع‌بندی
با وجودی‌که در سال‌های گذشته، تولید زعفران در افغانستان پیش‌رفت چشم‌گیری داشته است، اما هنوز هم چالش‌ها و خلاهای زیادی در پروسه کاشت، داشت، برداشت، پروسس، بسته‌بندی و بازاریابی این محصول وجود دارد. قابل ذکر است که هنوز نیز قسمت زیادی از محصول زعفران در وقت برداشت و دسته‌بندی ضایع می‌شود که این امر مولدیت کشت دهقان را به شکل قابل‌ملاحظه‌ای متأثر می‌سازد. از سویی دیگر، ما هنوز نتوانستیم که به حد مطلوبی از برداشت و تولید زعفران دست یابیم تا قدرت رقابت در بازار و تسخیر بازارهای منطقه‌ای و جهانی را داشته باشیم. چنان‌که اشاره شد، خوش‌بختانه اقلیم و خاک افغانستان ظرفیت تولید ۵۰ تا ۷۰ تن زعفران را در سال دارد که با توجه به حجم فعلی عرضه در مارکیت جهانی (۳۰۰ تن)، میزان قابل‌ملاحظهٔ است. اما تا کنون ما توانسته‌ایم که تنها درحدود ۷ درصد از ظرفیت خود در تولید زعفران را شکوفا سازیم. پس درمی‌یابیم که برای انکشاف این محصولِ با ارزش، که به حیث طلای سرخ در بازارهای جهانی شناخته می‌شود، هنوز راه درازی در پیش‌روی حکومت و سکتور خصوصی وجود دارد.
در صورت حفظ انرژی و تلاش موجود در سطح حکومت و سکتور خصوصی برای انکشاف تولید زعفران در افغانستان، این محصول پرمنفعت در آیندهٔ نزدیک خواهد توانست تا جرقهٔ لازم برای انقلاب زراعتی در کشور را ایجاد کرده و توجه دوباره مردم محلی و سرمایه‌گذارن داخلی را به انکشاف سکتور زراعت در افغانستان معطوف سازد.

منابع:
(۱) (۲) (۸) (۱۱). خبرنامهٔ دفتر سخنگوی ریاست جمهوری؛ http://president.gov.af/fa/news/97097
(۳) (۵) (۷) (۹) (۱۰). محمدهاشم اسلمی؛ رهنمای تولید، پروسس و بازاریابی زعفران، وزارت زراعت، آبیاری و مالداری؛ ۱۳۹۵ هجری شمسی
(۴). وزارت زراعت، آبیاری و مالداری؛ https://mail.gov.af/fa/news/64185
(۶). Grand View Research; Saffron Market Analysis, Market Size, Application Analysis, Regional Outlook, Competitive Strategies and Forecasts, To 2022; 2015

- عبدالعزیز حیدری؛ عضو کمیته ملی حمایت از انکشاف زعفران
کد مطلب: 59353
لينک کوتاه خبر: https://goo.gl/BHD0Wh
مرجع : 8am.af
 


 
نام و نام خانوادگی
ایمیل